Podcast - Voeten in de Aarde - Regeneratief boeren - S02E02

00:00:01 
Marijke: Dit is Voeten in de aarde. Een podcast waarin ik, Marijke Roskam, boerderij 
en land afreist om met agrariërs in gesprek te gaan over innovaties in de landbouw. 
Innovaties die kunnen zorgen voor een financieel gezond en robuust voedselsysteem 
in Nederland. In deze aflevering ben ik op bezoek bij de Bloemenweide boerderij in 
Montfoort. Ik ontmoet eigenaar Ramona Schalkwijk die op haar melkveehouderij 
regeneratief boeren volledig heeft omarmd. Bij regeneratief boeren wordt gefocust op 
landbouw dat samengaat met bodemverbetering en natuurherstel en waar ook een 
goed verdienmodel voor de boeren bij zit. Ramona begeeft zich al jaren in de wereld 
van regeneratieve landbouw en houdt zich vooral bezig met het diversifiëren van 
haar productie- en afzetmarkt. Ze zoekt actief de verbinding met de buurt, met de 
gemeente en met andere bedrijven.  
00:00:50 
Ramona: De samenwerking tussen voedselproducent en consument, en ook alle 
partijen die eromheen hangen, maakt dat het kan slagen. Hoe simpel kan het zijn? 
Je koopt een kilo kaas en je hebt ons weer een stap verder geholpen. Dat is echt 
waar het om gaat. 
00:01:05 
Marijke: Ook spreek ik met beleidsmedewerker Martijn Plantinga die bij LVVN 
betrokken is bij ReGeNL. ReGeNL is het programma dat de komende jaren 1000 
boeren gaat begeleiden op weg naar regeneratief. Samen wordt er bijvoorbeeld 
nagedacht over bedrijfsmodellen die werken voor zowel de bodem als de boer.  
00:01:26 
Martijn: Het programma biedt eigenlijk ondersteuning voor ondernemers die die stap 
willen gaan maken, die kennis zoeken, die willen leren van andere boeren die die 
stap misschien al hebben gemaakt. 
00:01:34 
Marijke: Straks gaan Martijn en Ramona samen in gesprek over regeneratieve 
landbouw. Maar eerst neemt Ramona me nog even mee het land op. We staan 
heerlijk in de zon en Ramona beschrijft wat we om ons heen zien. 
00:01:45 
Ramona: Nou, we zien hier mooie kruidenrijke weilanden voor de koeien met bomen 
erin, voederhagen waar de koetjes ook van mogen snoepen, notenbomen, 
bessenstruiken, wat oude landschapselementen. We zitten hier in een gebied tegen 
het veenweidegebied aan. Dus we hebben hier wat geriefhoutbosjes staan die er nog 
van vroeger staan. En dan ineens, geheel onverwacht, een grote nieuwbouwwijk met 
ongeveer 200 woningen. En dat vinden wij heerlijk om te kunnen boeren in 
samenwerking met de mensen van de omgeving. Dan gaan we verder naar voren en 
zien we nog andere boerenbedrijven. En ook een aantal bedrijven die niet meer 
bestaan en waar nu burgers wonen. En uiteindelijk komen we bij onze stal terecht 
met onze melkkoetjes erin. 
00:02:30 
Marijke: En hoeveel koeien zijn dat? Kun je iets vertellen over de grootte van je 
bedrijf? 
00:02:34 
Ramona: Ja, de stal is gebouwd voor 200 melkkoeien en er hebben ooit 180 in 
gestaan. Maar op dit moment hebben we 120 melkkoeien met jongvee wat erbij hoort 
en beheren we 360 hectare grond. 
00:02:48 
Marijke: En een winkel. 
00:02:49 
Ramona: Ja, twee winkels, zelfs één in het centrum van Woerden en één hier op het 
erf. Daar verkopen we producten van onszelf en ook van andere biologische en 
natuurinclusieve boeren en makers. 
00:03:00 
Marijke: Een mooi groot bedrijf met een mooie, grote missie. Want waar werk jij aan 
als het gaat om regeneratief ondernemen? 
00:03:08 
Ramona: Regeneratie staat voor mij voor regeneratie van de bodem en de 
biodiversiteit, maar ook regeneratie van gezondheid en samenwerking met mensen 
in de omgeving. Ik vertelde net, we zitten dicht bij de wijk hier in Montfoort en ook 
mijn ouders hebben altijd al geboerd in samenwerking met de mensen die hier 
wonen. Maar ik probeer die samenwerking eigenlijk nog directer te maken en meer 
uit te diepen. 
00:03:35 
Marijke: Echt een burgerboerderij ook te worden. 
00:03:37 
Ramona: Ja zeker. Ja. 
00:03:38 
Marijke: Wat houdt dat in? 
00:03:40 
Ramona: Als burgerboerderij probeer je samen met de mensen in je omgeving op te 
trekken om samen te werken aan een toekomstbestendig landbouwmodel. In dit 
geval hier op de Bloemenweide boerderij. Maar hopelijk ook ter inspiratie voor 
andere boeren en burgers die daar iets mee willen doen. En dat betekent dat je als 
geïnteresseerd persoon kan meehelpen op het bedrijf, kan meefinancieren, dat je 
ook je boodschappen kan doen en dat je eigenlijk altijd op het erf terecht kan. En 
tegelijkertijd dat je ook als boer mag leren en geïnspireerd mag raken door... Wat 
verwachten mensen nou eigenlijk van mij en waar kunnen we samen optrekken? 
00:04:22 
Marijke: Als we eens inzoomen op dat systeem. De stap maken van regulier boeren 
naar regeneratief. Wat voor stappen hebben jullie gezet en welke impact heeft dat? 
00:04:34 
Ramona: De eerste stap was kritisch kijken naar: op welke grond zitten wij nou? In 
welke omgeving zitten we en waar zijn de kansen en uitdagingen van het gebied 
waar we zitten? Mensen vroegen aan het begin van: ‘Ja, waarom verhuis je niet 
gewoon en ga je ergens anders helemaal opnieuw beginnen?’ Dat was eigenlijk de 
eerste vraag om te beantwoorden. ‘Waarom ga je niet gewoon ergens anders een 
leuke regeneratieve boerderij beginnen?’ In plaats van te vertrekken vanuit dat grote 
gangbare bedrijf. Maar nee, we hebben hier ons netwerk. We hebben hier onze 
roots. Ik denk dat het voor heel veel boeren geldt dat je verweven bent met de grond 
waar je op zit. 
00:05:07 
Marijke: Je weet wat die grond doet. Ik veer er even op, maar… 
00:05:10 
Ramona: Precies. Je kent dat en dat is al generaties lang. Hier werken we samen 
met die grond en ook met de mensen die hier wonen. Dus wij wilden hier blijven. 
00:05:20 
Marijke: Je wilt ook de kennis hergebruiken om het zo maar te zeggen. 
00:05:22 
Ramona: Ja, dat klopt. Als je hier om je heen kijkt, dan zie je eigenlijk dat 
voornamelijk het gebied bestaat uit grasland aangevuld met oude boomstammen, 
hoogstamfruit, boomgaarden en ook nieuwe intensievere boomgaarden. Dus dat 
betekent wat hier goed kan. Wat de natuur eigenlijk wil is gras en bomen. 
00:05:42 
Marijke: Ze groeien als vanzelf al bijna. 
00:05:43 
Ramona: Ja, als ik de slootkant een keer niet maai, dan staat het volgend jaar vol 
met wilgen en en essen. Dat is altijd grappig. Wij moesten een vergunning 
aanvragen voor het aanplanten van de bomen. Maar als ik de slootkant een keertje 
niet maai, dan staat het er ineens. Dus dat is altijd zo'n heerlijke anekdote om te 
kunnen vertellen. En dat is wat de natuur hier wil. 
00:06:00 
Marijke: Ja dus. En hoe ben je dan begonnen? Want de keuze, dat is één. Maar dan 
de stappen zetten en het tot wasdom zien komen. Kun je ons vertellen hoe die tijdlijn 
eruitzag? 
00:06:10 
Ramona: Ja, heel klein. Studiegroepen bezoeken, leren van boeren die al jaren stil 
en ongedwongen hun mooie regeneratieve werk doen. En voor mij was het ook 
meteen verbinding zoeken met mensen in de omgeving, maar ook met de lokale 
overheid en adviseurs om te kijken wat de kansen zijn. En dan heel rustig aan 
beginnen, op een heel tergend langzaam tempo soms. 
00:06:36 
Marijke: Glimlach erbij. 
00:06:38 
Ramona: Ik denk even terug aan de eerste stappen die we hadden gezet. Voorheen 
telden we maïs en dat was eigenlijk het eerste waar we mee gingen stoppen om zo 
veel mogelijk gras te telen voor onze koeien. En na de maïs hebben we dus 
kruidenrijk gras ingezaaid. Want dat is een manier om je kunstmest te gebruiken, of 
mest te gebruiken in het algemeen, om laag in te kunnen zetten met wel behoud van 
een goede productie van de percelen. En dat was zo'n eerste kleine stap. Maar 
goed, dan duurt het nog een paar jaar voordat je daar het effect van ziet. Want dat is 
eigenlijk met alles van de landbouw. En dat is waar soms ook de moeilijkheid zit. Je 
werkt samen met de natuur, dus je kan het wel bedenken. Maar voordat het voordat 
het echt tot wasdom is… het duurt gewoon even. 
00:07:16 
Marijke: Dat is dus ook je eerste advies. Heb geduld, hoe lastig ook. 
00:07:19 
Ramona: Ja, en daar hangt meteen mee samen. Reken ook uit of dat het kan. Want 
geduld hebben, dat betekent dat je misschien een tijdje ook minder opbrengst moet 
accepteren. Past dat überhaupt in je model? Zo goed om daar inzicht in te hebben. 
00:07:33 
Marijke: We hebben al gehoord wat er allemaal is aangeplant. Wat is volgens jou nog 
meer een hele grote verandering in de bedrijfsvoering als je regeneratief wilt zijn? 
00:07:42 
Ramona: Ja, ik denk dat dat voor iedereen verschillend is. Maar in de basis probeer 
je eigenlijk de bodem gezondheid te herstellen en te zorgen dat je je productie kunt 
optimaliseren, met gebruik van zo min mogelijk middelen van buitenaf, in ieder geval 
zonder chemische middelen. Misschien is dat de ingang wel, dat woord 
optimaliseren, want ik denk dat je op een andere manier mag kijken naar wat voor 
jou optimale productie is ten opzichte van de gangbare situatie. Dus het gaat niet per 
se over hoeveelheid, maar het gaat over de verhouding tussen input en output en of 
die past bij, in ons geval, onze koeien. Wat zij eten, dus hoe onze koeien in elkaar 
zitten, wat die het beste kunnen verteren. Dus dat je eigenlijk veel meer uitgaat van 
wat wordt mij aangeboden, dan dat je gaat sturen op: dit is wat ik eruit wil hebben. 
00:08:31 
Marijke: Dat je je blindstaren op de cijfers uit de fabriek, zeg ik maar even. 
00:08:35 
Ramona: Ja klopt, maar het is wel spannend. Want ondertussen zitten we natuurlijk 
ook in een speelveld waarin allerlei dingen veranderen, zonder dat je daar echt goed 
invloed op uit kan oefenen. De grootste uitdaging is, denk ik op dit moment, de 
beschikbaarheid en de prijs van grond. En ja, dan kan je nog zulke mooi plannen 
hebben… Maar ja, die uitdaging, die zorgt er toch wel voor dat het heel fijn is als je 
gewoon kneiterveel gras van je hectare kan halen. 
00:08:59 
Marijke: Ja, dus die balans. We gaan zo verder praten over het advies wat je kunt 
krijgen over rReGeNL. En nog een vraag hier buiten, op deze mooie plek. Jij zei in 
de voorbereiding: ondernemers mogen iets meer voelen wat goed is.  
00:09:14 
Ramona: Ja. Voel je inderdaad wat je het liefste zou willen bereiken? En vervolgens: 
durf dat uit te spreken en kijk of je mensen en instanties daarbij kan vinden die dat 
waar kunnen maken. 
00:09:32 
Marijke: Ramona en ik lopen naar het kantoor waar we plaatsnemen aan tafel. Daar 
schuift ook Martijn bij ons aan zodat we verder kunnen praten over de uitdagingen en 
kansen van regeneratief boeren. En we bespreken ook het ReGeNL, het programma 
van het ministerie dat regeneratief boeren mogelijk maakt.   
Marijke: Martijn, welkom. We komen net van het erf vandaan en Ramona vertelde 
wat regeneratief voor haar betekent en hoe zij het toepast op het bedrijf. Het is best 
een breed begrip. Hoe definieert het Ministerie het? 
00:10:03 
Martijn: We hebben het eigenlijk nog niet gedefinieerd. Het is een ontwikkeling 
geweest die al wat langer plaatsvindt. We hebben een publiek-private 
samenwerkingsproject opgezet, al denk ik tien jaar geleden. Daarna is dit 
programma ontstaan. En het gaat ons vooral over een mogelijk nieuw perspectief 
voor de landbouw in Nederland. We kennen natuurlijk biologisch. Dat is helemaal 
vastgelegd in allerlei regelgeving. Maar dit is niet een vastgelegd concept. Er zijn 
allerlei verschillende praktijken die een ondernemer kan toepassen, waarbij het 
vooral om de uitkomsten gaat en niet zozeer om voorschrijven wat je nou precies 
moet doen. Het is ook een innovatief project vanuit het Nationaal Groeifonds, wat wel 
bijzonder is, dat gaat echt over economische ontwikkeling. Maar het zegt ook wel iets 
over de zoektocht die we op dit moment aan het doen zijn. 
00:11:00 
Marijke: Hoe ziet het programma er verder uit? Stel je voor, ik denk: ik wil me 
aanmelden. Waar val ik in? 
00:11:06 
Martijn: Het programma is nu 1,5 jaar bezig. Het programma biedt eigenlijk 
ondersteuning voor ondernemers die die stap willen gaan maken en die kennis 
zoeken. Die willen leren van andere boeren die die stap misschien al hebben 
gemaakt. Dat is een kopgroep van honderd boeren die eigenlijk al heel ver daarin is 
en die hun kennis en data willen delen met boeren die toch nog wat argwanend zijn.  
Van: ‘Ja, als ik dat dan ga doen, wat betekent dat dan voor mijn bedrijf? En gaat het 
ook echt wel opleveren?’ Je wordt ook heel actief begeleid. Er komen gewoon 
bedrijfsadviseurs je helpen. Er zijn momenteel best wel een groot aantal boeren die 
al bezig zijn en een bedrijfsontwikkelplan opstellen, onder begeleiding van adviseurs 
uit het programma. 
00:11:53 
Marijke: Ja en Ramona, het is dus behoorlijk breed. Zie je dat als een moeilijkheid of 
juist een kans? 
00:12:00 
Ramona: Ik zie het wel als een kans, want het is mooi. Elke stap die je zet in die 
richting is een mooie stap. En ja, regeneratie is dus niet een einddoel, het is een 
proces. En dat is heel fijn, want dat voelt namelijk heel welkom. Als je als boer iets 
wil veranderen, dat je al heel snel regeneratieve stappen kan zetten, die passen bij 
jouw plek en jou als mens. Ik wist ook eigenlijk al snel wat nodig was voor ons om die 
volgende stappen te kunnen zetten op het gebied van regeneratieve landbouw. Dat 
was namelijk één: weten welke doelen wij willen behalen met betrekking tot ons 
management. Twee: uitrekenen. Wat doet dat nou met de melkprijs? En vervolgens 
kijken of we onze melk op een andere manier kunnen verwaarden die past bij die 
prijs die wij nodig hebben. En dat is echt het stuk waar wij ook in dat netwerk gebruik 
van maken, om inzichtelijk te krijgen van de prijs die hoort bij regeneratieve 
landbouw. En ook om vervolgens partijen te vinden die onze mooie kaas van die 
specifieke melk uit ons systeem willen kopen. Tegen een prijs die klopt. Voor ons, 
maar ook voor de biodiversiteit, voor onze dieren en voor hun klanten. Omdat zij een 
heerlijk product krijgen. De vrijheid van denken, het zoeken naar andere paden en 
ook het netwerk van de hele keten. Want het gaat natuurlijk niet alleen over wat de 
boer doet, maar het gaat echt van financier tot afnemer, tot overheden waar je mee 
te maken hebt. 
00:13:33 
Marijke: De hele waaier. En het mooie is, Martijn zit daar heel druk bij te knikken.  
00:13:37 
Martijn Ja, dat vind ik echt het mooie van het programma. En wat we nu aan boord 
hebben in dit programma, dat gaat echt van de retail… Lidl heeft recent ook weer iets 
heel moois gedaan in het programma. Het gaat ook over de financiële instellingen, 
dus ook die hele afzetketen en alle andere partijen, zoals verzekeraars. Verzin het 
maar. Die partijen gaan samen om tafel om te onderzoeken: ‘Hoe kunnen we hier 
toch nog nieuwe modellen verzinnen?’ Pilots gaan ontwikkelen om het ook 
financierbaar te maken in de toekomst. Dat wil niet zeggen dat het morgen lukt, maar 
er wordt wel echt wel heel inhoudelijk over nagedacht. Ook vanuit de grote financiële 
spelers. 
00:14:18 
Marijke: Wat doet dat met je vertrouwen? Ramona? 
00:14:20 
Ramona: Ja, dat is heel fijn. Want als ik in mijn eentje aanklopt bij een financier, of 
bijvoorbeeld bij de melkverwerker, dat is natuurlijk voor ons ook een grote… Maar 
bijvoorbeeld ook de voerleverancier. Ja, dan kom ik met een vraag en daar wordt 
vaak heel serieus over nagedacht. Alleen het is gewoon onvoldoende groot om echt 
impact te hebben, dat er een aanleiding is voor verandering. En op het moment dat 
al die grote partijen in een club bij elkaar zitten, met meer boeren die willen en 
onafhankelijke adviseurs die daar richting aan kunnen geven, ja… dan kan je toch 
met z'n allen iets vinden wat wel voor meer mensen gaat werken. Want uiteindelijk.. 
Ja. Een is één. Ik zeg het wel vaker. Voor ons werkt dit plan misschien, maar dat wil 
niet zeggen dat dat voor iedereen zo werkt. En ik heb net benadrukt hoe belangrijk 
het omarmen van diversiteit is. Maar diversiteit is ook complexiteit. En ja, daar 
moeten we natuurlijk wel een weg in zien te vinden. Dat en die diversiteit mag 
bestaan, maar dat de complexiteit die daarbij hoort wel behapbaar blijft. En volgens 
mij is het dan nodig dat je dus met z'n allen zit. 
00:15:26 
Marijke: Dat er dus helpende handen zijn of een basis in Nederland. Als we kijken 
naar die groep ondernemers die zich heeft aangemeld en - dat zijn er iets meer dan 
165 - al komen daar vast nog ondernemers bij gedurende de tijd dat je deze podcast 
kunt luisteren… Er is ruimte voor duizend, Martijn. Wat houdt boeren nog tegen? 
00:15:44 
Martijn: Het is niet niks, he. Het programma vraagt ook echt wel commitment. Het is 
niet zo… Ik kom even langs waaien, ik kijk even rond en het is wel goed. Nee, er 
wordt echt gevraagd of je mee wilt doen. Er is nog ruimte voor 800 of iets meer. Er 
staat ook een kleine vergoeding tegenover. Binnenkort gaat er geloof ik een regeling 
voor open. En dat je ook echt die stap maakt voor je hele bedrijf. En dat is nogal wat. 
Wat uiteindelijk het programma beoogt, is dat we met duizend boeren die 
regeneratieve omslag gaan maken. Dat is heel divers. Uiteindelijk worden er iets van 
tienduizend professionals opgeleid en zijn er adviseurs om uiteindelijk de markt, de 
reguliere boer, die toch nog eventjes wil aankijken, te overtuigen. Het kan dat er 
misschien nieuwe financiële systemen zijn ontwikkeld voor dit soort type landbouw... 
00:16:34 
Marijke: Een van de actielijnen is ook zo'n businessmodel. 
00:16:36 
Martijn: Ja, ja, precies dat. Het is geen blauwdruk. Dat maakt het misschien wat 
ingewikkeld voor een boer. Het is niet van, ik loop erheen en ik ben regeneratief. Het 
is echt maatwerk. Het betekent ook investeren van tijd en ook die knop omzetten, 
zoals Ramona al zei. Ik ga daarvoor en dan is er veel waarbij je kan worden 
ondersteund in het programma. Maar het is niet een beetje half half. Nee. 
00:17:06 
Marijke: Ramona, hoe ziet jouw bedrijfsmodel eruit? Want je gaat van gangbaar naar 
regeneratief. Wat hoort daarbij? 
00:17:13 
Ramona: Wij willen het anders doen. En de eerste stap daarvan is dus kwantificeren. 
Wat zijn dan de kosten van dat anders doen? Maar waar zijn ook de benefits? Dus 
dat betekent ook dat we in sommige gevallen juist minder kosten zullen hebben of 
iets minder opbrengst, maar wel weer andere opbrengsten. Dus in eerste instantie 
was het voor ons heel belangrijk om dat goed in kaart te brengen. En vervolgens 
zoeken naar… Zijn er mensen die inderdaad belang hebben bij dat product uit ons 
mooie regeneratieve systeem? En daar helpt het netwerk wat we hebben 
opgebouwd in de tijd heel erg bij. Dus kaas van onze melk gaat niet alleen via onze 
winkels direct naar de consument, maar ook naar een aantal retailbedrijven en 
cateraars die het belangrijk vinden om te werken met regeneratieve producten uit 
Nederland. En dat betekent dat wij op dit moment al ongeveer 25% van onze melk... 
Ja, dat dat een mooie weg weet te vinden via kaas, direct naar consumenten, maar 
vooral ook echt veel naar bedrijfscatering. En daarin, ja, dat vinden we heel fijn om te 
merken. 
00:18:19 
Marijke: Kun je eens vertellen wat jij van andere regeneratieve ondernemers hoort? 
Wat raakt jou? Wat bemoedigt je? Waarvan denk je zo, daar is toch behoorlijk wat 
gebeurd in die periode? 
00:18:30 
Ramona: Ja, wij zijn nu zelf tien jaar bezig en in die afgelopen tien jaar heb ik al heel 
veel mooie mensen ontmoet, die ook zelf al stappen gezet hebben. Ja, ik word 
geraakt op verschillende manieren. Soms door dingen waar ik een beetje van schrik, 
want ik denk: ‘Oh wat een mooi idee heb je daar.’ Maar dan past het misschien toch 
nog niet helemaal in de bestaande regelgeving. En dan moeten dingen toch weer 
eigenlijk gestopt worden. Met name rondom samenwerkingen met burgers en 
bewoners uit de buurt. Dingen die je wil organiseren op je erf. Wat nodig is om te 
zorgen dat je je bedrijf breder neerzet en breder draagvlak krijgt. En dus ook onder 
andere die goede prijs krijgt voor je product. 
00:19:13 
Marijke: Iets met bestemmingsplannen en gemeenten, hoor ik wel eens terug.  
00:19:17 
Ramona: En aan de andere kant zie ik ook heel veel mensen die toch vanuit hun 
eigen visie en gevoel dat het moet doorgaan, steeds maar weer een weg vinden om 
toch die verandering te kunnen bewerkstelligen en te blijven bestaan. Of daar weer 
iemand bij vinden die bij kan helpen. En ja, je ontmoet zoveel mooie mensen op deze 
reis. 
00:19:39 
Marijke: En Martijn, dit is een vorm van regeneratief ondernemen. En zo’n 
burgerboerderij is in nauw contact met allerlei lokale partners. Dat is niet per se dé 
vorm, hè? 
00:19:49 
Martijn: Nee, er is niet… Het zijn regeneratieve landbouwpraktijken. En die worden 
ook in het programma geïdentificeerd. We hebben een lijst van dertig verschillende 
soorten manieren van dingen die je kunt veranderen in je bedrijf. En daar horen ook 
andere verdienmodellen bij. En vanzelfsprekend moet daar in de loop van de keten 
wel een afzet voor zijn en daar moet wel voor betaald gaan worden. Dus dat is ook 
weer het onderdeel van het programma. Er worden bedrijfsmodellen ontwikkeld, 
zodat ook de nieuwkomers kunnen zien… ‘Nou, ik heb bijvoorbeeld suikerbieten en 
daar is iets heel moois gebeurd met suikerbieten en dat geeft me wat meer comfort. 
En dan kan ik me daar… Nou, daar wil ik toch die stap misschien wel gaan maken, 
omdat ik zie dat het werkt.’ 
00:20:35 
Marijke: Ramona, in jouw verhaal vertel je dat je regeneratief onderneemt, maar ook 
biologisch. Waarom de keuze voor dat biologische en hoe verhoudt het zich? 
00:20:43 
Ramona: Ja, wij zijn op dit moment in omschakeling naar biologisch. We gaan 
binnenkort het laatste half jaar in, waarin de koeien biologisch mogen eten en we dus 
uiteindelijk onze melk biologisch mogen noemen. En je kan eigenlijk heel goed 
regeneratief boeren zonder het biologische keurmerk. En wij hebben uiteindelijk toch 
gekozen om ook te gaan voor het biologische keurmerk. Omdat dat net even iets 
meer inzicht verschaft aan de partijen die graag van onze producten gebruik maken, 
maar die niet in de gelegenheid zijn om al hun klanten mee te nemen naar ons erf 
om te zien wat er hier gebeurt. En dan is het net even iets inzichtelijker. Want er 
hangt ook een keurmerk onder met een externe borging. Maar eigenlijk vind ik vooral 
dat verhaal van regeneratief zo belangrijk, omdat biologisch zijn maar een aantal 
aspecten van de regeneratieve landbouw is, maar regeneratief… dat gaat over veel 
meer vlakken dan bio alleen. 
00:21:39 
Marijke: Ramona, in de voorbereiding hadden we het over jouw regeneratieve reis en 
dat die ook best pittig is. Het is niet allemaal pais en vree. Wat geeft energie in zo'n 
traject? 
00:21:51 
Ramona: Ja, wat mij het meeste energie geeft, is samenwerking met mensen die het 
interessant vinden wat we aan het doen zijn. Om als voorbeeld te nemen. We gaan 
op dit moment binnenkort een campagne organiseren rondom onze omschakeling 
naar biologisch, om informatie te verschaffen over alle dingen die we eigenlijk al 
anders doen en wat we mogen investeren in de periode voordat we officieel 
biologisch zijn. En dat doen we door middel van een voorverkoopcampagne. Dus we 
gaan zo veel mogelijk van die melk, uit die zes maanden, proberen te verkopen in 
kaas, in de vorm van kaas. Maar belangrijker voor ons is eigenlijk nog dat dat een 
kapstok is om dat verhaal te vertellen over hoe het in elkaar zit. En dat uiteindelijk de 
samenwerking tussen voedselproducent en consument en ook alle partijen die 
daaromheen hangen, maakt dat het kan slagen en hoe makkelijk het kan zijn om 
impact te maken daarop. Hoe simpel kan het zijn? Je koopt een kilo kaas en je hebt 
ons weer een stap verder geholpen. 
00:22:54 
Marijke: Dat is echt waar het om gaat. 
00:22:55 
Marijke: Mooi om te horen. Tot slot: wat hebben jullie voor advies? Voor ondernemers 
die luisteren. Ik begin bij jou, Ramona. 
00:23:03 
Ramona: Het is fijn om vrij te kunnen denken en dromen. En ik denk dat dat een 
startpunt is om te kijken welke kant je op zou willen. En dan niet meteen te denken of 
te voelen vanuit ‘dit kan of dit mag allemaal niet’. Maar het is eerst gewoon belangrijk 
om je droom en je visie maar eens op te schrijven. En ja, de vervolgstap… dat is toch 
wel kijken of je er een netwerk bij kan vinden, die die deelaspecten van die droom 
mee kan helpen waar te maken. Uiteindelijk is de doelstelling natuurlijk om in het 
programma mee te draaien om je hele bedrijf echt regeneratief in te richten. Maar ik 
denk dat het voor heel veel mensen wel fijn is om te kijken… Waar kan ik met een 
klein stukje beginnen en dan eens even kijken hoe dat aanvoelt. En vanuit daar 
wordt het vanzelf meer. 
00:23:49 
Marijke: Dus je kunt altijd een stapje alvast zetten. Maar wat mij opvalt is: in de 
afgelopen jaren heb ik best wat ondernemers geïnterviewd, die hebben een tijdlang 
gezegd, voor mijn gevoel zit ik vast, letterlijk en figuurlijk. Aan mijn grond, aan de 
regels. En hier, als jij erover vertelt, ervaar ik meer vrijheid. 
00:24:07 
Ramona: Ja, ik ben gezegend met een gevoel van gemakkelijk kansen en vrijheden 
zien. Maar ook toch weer: dat hulp vragen en verbinding zoeken met je omgeving. 
Want dat maakt dat je er niet alleen voor staat. 
00:24:19 
Marijke: Martijn?  
Martijn: Nou ja, dat is precies het punt. We zijn allemaal op zoek, ook de overheid, 
naar nieuwe perspectieven. En we hopen met dit programma - en dat wil ik dan de 
luisterende boer meegeven - ga eens kijken op die website van het programma 
ReGeNL. Er is heel veel informatie te vinden. Misschien is het wat. Je kunt altijd 
even in contact komen, gesprekken voeren met deelnemers en met het team. 
00:24:46 
Marijke: Niets houdt je in die zin tegen om alvast te gaan kijken. 
00:24:48 
Martijn: Nee. 
00:24:49 
Marijke: Ramona, over tien jaar. We hebben net een mooie wandeling gemaakt over 
het erf. Hoe ziet het er dan uit? 
00:24:56 
Ramona: Nou, ik zie mezelf echt in de eerste plaats als voedselproducent. Dus over 
tien jaar wordt op onze percelen mooi voedsel gemaakt. Nog steeds veel, maar wel 
meer divers. Dus niet alleen maar meer gras voor melk en vlees, maar ook andere 
producten, zoals noten en bessen. En natuurlijk de beleving. Dus mensen zijn altijd 
welkom hier en ik wil dat alle elementen in hun kracht staan. Dus koeien, die zijn nou 
eenmaal goed in het grazen van gras en in het bemesten van het weiland. Dus dat is 
wat ik vooral wil dat ze doen. Dat ze onze percelen onderhouden en dat we daarbij 
ook melk en vlees kunnen oogsten. Dat is een mooie bijzaak. Maar die koe doet in 
de eerste plaats waar hij goed in is. Het liefst in de schaduw van allemaal prachtige 
notenbomen en bessenstruiken. En dus met een bevordering van biodiversiteit. En 
dit kan blijven bestaan op het moment dat we met zijn allen uitvinden en ontdekken 
wat er nou eigenlijk nodig is om dat voedsel op een eerlijke manier te produceren, en 
wat daar ook de eerlijke prijs voor is. Dus de randvoorwaarde is samenwerken met 
mensen die dat voedsel ook graag willen kopen. 
00:26:12 
Marijke: ‘Voeten in de aarde' is een productie van het ministerie van Landbouw, 
Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en is uitgevoerd door Havas Lemz en 
Microphone Media. Wil je meer weten over regeneratief boeren of andere innovaties 
in de landbouw, ga dan naar groeiennaarmorgen.nl