Podcast Voeten in de Aarde #6 Deelsystemen

00:00:01
Marijke: Dit is ‘Voeten in de aarde’, een podcast waar ik, Marijke Roskam, boerderij en land af reis om met agrariërs in gesprek te gaan over innovaties in de landbouw. Vernieuwingen die kunnen bijdragen om je eigen agrarische bedrijf toekomstbestendig te maken.

00:00:20
Marijke: In deze aflevering ben ik op bezoek bij Derikx Varkens in Heide. Op de boerderij ontmoet ik eigenaar Tom Derikx die naast varkenshouder ook akkerbouwer is. Hij runt een gemengd bedrijf met duizenden varkens en tientallen hectares landbouwgrond waarop hij onder meer maïs, aardappelen en graan teelt. Hij ziet kansen om als intensieve veehouder juist ook de samenwerking te zoeken met grondgebonden bedrijven. En daarnaast is hij deelnemer aan de experimenteerlocatie Boederij van de Toekomst Zuidoostelijk Zand, waar hij samen met een melkveehouderij, een tuinakkerbouwbedrijf, en groenteteler zoekt naar oplossingen voor de uitdagingen die er zijn. Ik ben dan ook naar Noord-Limburg afgereisd om meer te leren over samenwerkingen tussen bedrijven uit verschillende sectoren.

00:01:05
Tom: Het deelsysteem waar wij in ondergebracht zijn, is de varkenshouderij met wat grond erbij. Dus we proberen zoveel mogelijk onze grond in te zetten voor voedselproductie en circulariteit. En natuurlijk moeten we grond ook inzetten voor ons eigen voedsel. Dus ook aardappelen en voedselgewassen in plaats van voedergewassen. Maar de samenwerking tussen varkenshouderij en grond is een essentiële stap.

00:01:27
Marijke: Tom weet collega-boeren uit andere sectoren dus goed te vinden. En dat op het gebied van CO2-reductie, uitruilen van grond, gewassen en nog veel meer. In deze aflevering spreek ik ook met Sebastiaan Broere. Hij is beleidsmedewerker bij LVVN. Samen met andere collega's, is hij onder meer verantwoordelijk geweest voor het opzetten van beleid voor experimenteerlocaties, zoals de Boerderij van de Toekomst.

00:01:49
Sebasitaan: Landbouw is zo fantastisch, vind ik, omdat die systemen op een bepaalde manier zo mooi in elkaar kunnen passen. En je kan zoveel gezamenlijk doen aan bodemkwaliteit, waterkwaliteit, reduceren van je meststoffen.

00:02:03
Marijke: Straks vertellen Tom en Sebastiaan alles over de voordelen en de uitdagingen van samenwerkingen over de landbouwsectoren heen. Maar eerst neemt Tom me mee zijn varkensstal in.

00:02:14
Marijke: Tom, waar hebben wij het uitzicht op? Wat zien en horen we?

00:02:18
Tim: Wij staan hier in onze speenbigafdeling van het vleesvarkensbedrijf. Hier worden biggen opgelegd van acht kilo, blijven hier liggen totdat ze 2530 kilo wegen en gaan dan verder naar de vleesvarkensafdelingen.

00:02:30
Marijke: Ja, dit is een redelijk nieuw bedrijf opgebouwd, maar jij hebt het ondernemerschap van je vader overgenomen, hè?

00:02:36
Tom: Ja, ik heb het bedrijf overgenomen van mijn ouders in 2015. Na een periode dat we samen in de maatschap gewerkt hebben met mijn ouders. Mijn ouders zijn begonnen in 1975 met een gemengd bedrijf. De rundvee- en varkenshouderij is uiteindelijk varkenshouderij geworden en uiteindelijk gegroeid tot wat het nu is.

00:02:56
Marijke: Ja, het is eigenlijk ook weer een gemengd bedrijf, maar dan net anders. Want jij innoveert ontzettend veel en dat heb je ook van je ouders meegekregen begreep ik.

00:03:04
Tom : Ja, mijn ouders waren allebei… Vooral mijn vader was altijd vooruitstrevend. Die wilde altijd nieuwe technieken proberen en was nooit bang om iets te veranderen. En dat heb ik van hem overgenomen. Ik ben ook zoiets als ik iets zie en ik denk dat het kan, dan wil ik het graag op kleine schaal of op grotere schaal wel proberen te maken.

00:03:21
Marijke: Want jouw boodschap in deze podcast: je kunt altijd innoveren, klein of groot. Als we kijken naar de aantallen, als het gaat over de beesten, maar ook over hectares. Want het gaat straks over die variatie. Vertel eens.

00:03:33
Tom: Ja, we hebben hier nu een vleeswarenbedrijf met 7500 vleesvarkensplaatsen en we bewerken een kleine honderd hectare grond, waar we vooral voerproductie maken. Dus korrelmaisteelt, graanteelt. Afgelopen jaar zijn we experimenteel gestart met de teelt van lupine. Verder hebben we een klein blokje luzerne gezaaid om afleidingsmateriaal voor de dieren te kunnen oogsten, zodat we de varkens altijd verse luzerne stro kunnen voeren.

00:04:05
Marijke: En eigenlijk is het zo dat je dat in een straal van zeven kilometer zo'n beetje rondom het bedrijf doet. En dat doe je in het zuidoostelijk zandgebied. Wat maakt dit gebied, deze regio, nou zo bijzonder?

00:04:17
Tom: Ja, dit is natuurlijk van oorsprong altijd een peelgebied geweest, ontgonnen. Het heeft voordelen en het heeft beperkingen. Het Zuidoostelijk Zand heeft een probleem, of zoals ze het een probleem noemen met stikstof, zeg maar. Grondwater is een probleem - wat overigens wel aan t afnemen is. Het wordt wel makkelijker en beter, maar het vergt wel z'n eigen dingetjes. Zoals een kleiboer zijn kleiproblemen kent, kennen wij onze zandproblemen. Zo simpel is het gewoon.

00:04:45
Marijke: Is dat ook de reden waarom je onderdeel bent van de Boerderij van de Toekomst? Het Zuidoostelijk Zand?

00:04:51
Tom: Ja, een van de redenen om erbij te willen horen. Maar ook omdat het me gewoon goed past. De Boerderij van de Toekomst was voor mij een platform waar al mijn experimenteerdingen en zaken bij elkaar vielen. Waar het ook thuishoort, dat er ook aan mee gedaan wordt. En niet dat ik zelf alles als beste doe. Maar ik vind het wel jammer dat heel veel ondernemers bezig zijn met experimenteren en uiteindelijk het op het erf blijft en daar blijft liggen en er niks mee gedaan wordt. Terwijl het eigenlijk… We kunnen elkaar daar heel goed mee helpen. En als iedereen z'n ideeën maar op tafel gooit, dan komt het vanzelf op gang. Dan dat vliegwiel, dat moet gewoon gaan rollen. En ik denk dat de Boerderij van de Toekomst daar wel een plek  voor is om dat te regelen.

00:05:38
Marijke: Want eigenlijk zeg je het woord: deelsysteem. Dat zou iedereen moeten kennen en daarnaar handelen. Wat is dat deelsysteem volgens jou en hoe gebruik jij dat?

00:05:46
Tom: Nou, het hele systeem waar wij in ondergebracht zijn is grondgebonden. Varkenshouderij met wat grond erbij. Dus we proberen zoveel mogelijk onze grond in te zetten voor voedselproductie en circulariteit. En natuurlijk moeten we grond ook inzetten voor ons eigen voedsel. Dus ook aardappelen en voedselgewassen in plaats van voedergewassen. Maar de samenwerking tussen varkenshouderij en grond is wel een cruciale stap. En die mag best een beetje onder de aandacht komen en versterkt worden.

00:06:14
Marijke: En dat zorgt er dus ook voor dat je dan eens eventjes een buurman opbelt. Wat kunnen we voor elkaar betekenen?

00:06:19
Tom: Ja, vooral de samenwerking opzoeken en elkaar versterken, dat is wel heel belangrijk. Grond ruilen. Mestplaatsingsruimte goed benutten. De goede mest voor de goede gewassen om zo alle problemen die we op het zand hebben, toch weer een klein beetje te kunnen verhelpen, denk ik dat dat het goede woord is.

00:06:37
Marijke: Dat doe je, neem ik aan, niet helemaal voor niks. Want ja, het moet ook iets opleveren natuurlijk.

00:06:42
Tom: Ja, experimenteren betekent dat je investeert in een bepaald dingetje waar je wat in ziet. En je krijgt resultaten terug, maar ook kennis. Je wordt er zelf ook wel slimmer van. En vooral: de Boerderij van de Toekomst is WUR-gerelateerd, dus vanuit daar komt ook nog wat kennis binnen gefietst. Dat is natuurlijk ook wel makkelijk. Dat is allemaal ja… Ik zal zeggen gratis, maar dat is gewoon kennis vanuit het project, zeg maar. Wat mij ondersteunt om te kijken of er dingen beter en vriendelijker kunnen.

00:07:16
Marijke: De ondernemers die luisteren, hebben in ieder geval genoteerd dat je er enorm veel op schiet qua kennis. Dus qua kennis levert het veel op. Men wil ook altijd weten: onderaan de streep, zie je dat ook terug in euro's of is dat nog te vroeg?

00:07:29
Tom: Euro's is redelijk vroeg. Euro’s vind ik zelf ook niet zo spannend. Ik bedoel, het moet natuurlijk geen geld kosten, maar of ik het geld nou laat liggen op het graan of ik laat het liggen op een proef. Dat is bij mij hetzelfde. Dan kan ik beter een keer wat experimenteren en daar m'n nek eens een keer mee uitsteken en wat ervaring op doen. En ervaringen moeten volgens mij opdoen op moment dat het slecht gaat en niet op het moment dat het goed gaat.

00:07:54
Marijke: Blijven experimenteren. Wat staat er nog op je wensenlijst qua methodes?

00:07:58
Tom: We hebben natuurlijk een stikstofprobleem in het Zuidoostelijk Zand. HStikstofefficiëntie verhogen en kijken hoe mijn bodem beter kan presteren door de biologie in de bodem beter op orde te krijgen.

00:08:15
Speaker 2: Tom en ik verlaten de stal en lopen naar zijn woonhuis even verderop. Daar gaan we zitten aan de keukentafel, waar Sebastiaan ook aanschuift om verder te praten over de kansen die er liggen als bedrijven uit verschillende sectoren hun krachten bundelen, grond gaan ruilen en gaan experimenteren.

00:08:36
Marijke: Tom, als je heel concreet kijkt naar je dagelijkse werk, wat is er nou door deze samenwerking in het veld of in de stal echt heel anders geworden?

00:08:44
Tom: Echt anders. Door de Boerderij van de Toekomst? Eigenlijk weinig, maar dat is al in het aanlooptraject naar de Boerderij van de Toekomst al veranderd, zeg maar. Vanaf het verleden ben ik best wel vroeg al geconfronteerd met een sterke samenwerking met een collega tuinder waar we uren deden ruilen en grond deden ruilen. En dat alles bij elkaar uiteindelijk op het einde van het jaar qua kosten een beetje gingen verrekenen. Waaruit bleek dat dat meestal rondom nul ging. Ik gebruik de grond van hem. Ik werkte daar nog wat uurtjes, omdat ik de tijd hier over had. Op het einde van het jaar streep eronder en dan was dat bijna altijd nul. Dat was een heel prettig gevoel, ook om wat te kunnen sparren over de tuinbouw en over de hele werking, hoe we te werk gingen. Dat heeft mij eigenlijk geleerd om samen te werken. Die periode was in de periode dat ik net van de MAS af kwam of nog net daar zat. Dus dat is zeg maar dertig jaar geleden. Heeft me heel veel gebracht. En gedurende de looptijd dat we bezig zijn met het bedrijf is het eigenlijk alleen maar gegroeid. Dus het versterken van elkaar, het leren van elkaar en het het gebruiken van elkaar. Niet zozeer om gebruikt te worden, maar meer om elkaar echt gewoon te versterken.

00:09:51
Marijke: En je werkt met andere bedrijfstypes samen binnen dat deelsysteem. Wat betekent dat nou praktisch voor jouw keuzes in bijvoorbeeld bemesting, gewas, rotatie of voer?

00:10:01
Tom: Bij ons is het vooral de akkerbouwtak varkenshouderij gerelateerd. Gerelateerde voerproductie, een stukje aardappelen en een bouwplan. Maar de voerproductie is echt wel de hoofdmoot. Enerzijds omdat het goed past bij de varkens. De CCM-korrelmais is een gezond product. Anderzijds, arbeidstechnisch is dat natuurlijk een makkelijk dingetje, omdat je dan vooral in het voorjaar en in de herfst een piek hebt. En de rest van het jaar kan dat spul wel zijn gang gaan. En de samenwerking met collega-tuinders en akkerbouwers is vooral, omdat ik niet alleen maïs wil delen op mijn grond, want dan krijg ik een eenzijdig bouwplan. Een eenzijdige biologie in de grond. En de biodiversiteit is leidend voor de gezondheid van een gewas. Dus je wilt rotatie en dat kan alleen maar door dat of zelf te gaan doen of dat samen te doen met anderen die daar beter in zijn dan ik. En dat laatste, daar hebben wij voor gekozen, omdat mijn focus hier onder de dakplaten ligt en de tuinders en de akkerbouwers in de regio willen akkeren en daar de ruimte voor hebben en de kennis verkrijgen. Dus dat versterkt elkaar.

00:11:10
Marijke: En wat is voor jou de meerwaarde van het uitruilen van grond?

00:11:14
Tom: De verschillende gewassen die er geteeld worden. Bodemvruchtbaarheid. Biodiversiteit. Mogelijkheden om groenbemesters in te zetten. Je komt zelf ook eens een keer op andere percelen. Je zit niet altijd op jezelf. Op je eigen percelen is ook een keer leuk dat je in een andere hoek komt. Ook een stukje risicospreiding, want mijn eigen percelen liggen allemaal hier in de regio. Dan kom je dus een keer buiten de regio, dan heb je wat minder risico mee, of in ieder geval gespreid risico qua beheer. Ja, ook gewoon het contact wat je met andere mensen hebt daardoor in een netwerk wat ontstaat. Dat is natuurlijk ook wel belangrijk. Je wordt er niet dommer van.

00:11:47
Marijke: Ik kijk naar Sebastiaan als beleidsmedewerker bij LVVN. Zie ook andere agrariërs de onderlinge samenwerking opzoeken. Waarom zouden we meer cross- sectorale samenwerking willen en moeten zien?

00:11:58
Sebastiaan: Ik denk dat de grote uitdagingen, waar we met zijn allen op dit moment voor staan, schoon oppervlaktewater, schoon drinkwater, herstel of betere biodiversiteit, gezonde landbouwbodem, het reduceren van meststoffen, klimaatemissies, gewasbeschermingsmiddelen niet te vergeten. Dat zijn uitdagingen die niet bij één boerderij, bij één ondernemer of zelfs bij één sector opgelost kunnen worden. Geen van die partijen heeft een soort van de magische sleutel in handen. Dus het is juist heel erg belangrijk dat je kijkt vanuit het gebied. Wat is hier nodig, wat kan hier en hoe kunnen we elkaar helpen om gezamenlijk dit op te pakken? En verantwoordelijkheid denk ik ook te nemen voor daarvoor. Ja.

00:12:47
Marijke: En gedeeld plezier is nog meer plezier, want ik hoor vooral de inspiratie daar in enorm afspatten. Is dat ook wat jij in de rest van Nederland ziet als men cross-sectoraal werkt?

00:12:55
Sebastiaan: Ja, natuurlijk en ja die verrassingen, die soms in iets groots en iets kleins denk ik kunnen zitten. Dus ja.

00:13:02
Marijke: Ja, en bij de Boerderij van de Toekomst viel het woord deelsysteem al. Wat voor deelsystemen zie jij ontstaan?

00:13:10
Sebastiaan: Een project waar ik zelf heel enthousiast van ben geworden en waarvan ik weet dat ook andere collega's bij LVVN en ook bij OCW, dus onderwijs, cultuur en wetenschap, mensen heel enthousiast zijn geworden. Was een project dat heette Living Lab B 7. Of B seven, dat weet ik nog steeds niet.

00:13:29
Marijke: Nou, een beetje nuchter denk ik.

00:13:31
Sebastiaan: Ja, B7. Even in de Bollenstreek. Er komen wel heel veel toeristen natuurlijk.

00:13:34
Marijke: En daar komt dus al één B vandaan. Maar er zaten er nog meer.

00:13:37
Sebastiaan: Ja, ja, ze hebben er dus zeven. Het gaat over hoe bewoners, boeren, beleidsmedewerkers en bezoekers samen kunnen werken aan betere biodiversiteit in de Bollenstreek. En die groep is gezamenlijk aan de slag gegaan met allemaal concrete maatregelen op het erf. Dus op het erf, aan de perceelranden, in de sloot, om die biodiversiteit te herstellen. Ze hebben ook een biodiversiteitsmonitor opgesteld, KPI's gezamenlijk geformuleerd. De reden waarom mijn collega's trots zijn op dit project, is dat het gelukt is partijen met elkaar in dialoog te brengen die dat voorheen niet waren. En ondanks de verschillende perspectieven die er zijn op het gebied, toch met elkaar te kijken naar hoe kunnen we samenwerken, hoe kunnen we elkaar vinden.

00:14:30
Marijke: En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking werkbaar blijft? Want de belangen kunnen wel verschillen.

00:14:36
Tom: Je moet vooral kijken naar elkaars belangen en vooral zeggen wat je wil. Je moet eigenlijk eerst je eigen mening, je eigen wil uitspreken. Dus wat wil ik precies? En anderen ook laten spreken. En dan uiteindelijk kom je tot een compromis. En als dat maar in overleg blijft gaan en je kunt elkaar helpen, dan is het nog niet zo snel dat dat escaleert. Tenminste bij mij niet. Dan mag er best een keer ergens iets fout gaan of een beetje wrijving komen. Maar als dat uit te leggen is, is het ook bij mij weer heel snel vergeten.

Het mooiste voorbeeld. Dat was toevallig gister. Dat ik met een perceel grond geruild zou hebben … Eigenlijk is dat van de lente al begonnen. Dat ik een perceel grond had wat een rustgewas zou moeten zijn, wat nog niet geweest was dit jaar, nu in het laatste jaar dat dat kan. Dus er was paniek, want daar moest een rustgewas in en er was gepland om er korrelmaïs te telen. Dat moest rustgewas worden. Nou, dan ga ik naar mijn groenteteler toe, want die heeft best wel wat grond van mij in gebruik. “Kunnen wij niet een gewas ruilen of een perceel ruilen? Zodat jij op dat ene perceel mijn rustgewas ga telen en dan ga ik op een ander perceel van mezelf die maïs ga telen? Want dat past het beste.” Dat kon niet. Afgelopen zondag, dat was dus begin juni, reed ik langs het perceel waar courgettes geplant stonden, wat geen rustgewas zou zijn, en dat was nog niet geplant. Dat wist ik niet precies. Ik dacht dat dat twee weken eerder geplant zou worden. Dus ik app die teler op de maandag van: “Hoe zit dat? Wanneer ga planten?” En hij stuurt terug: “Dat wordt 1 juli.” Gewoon even snel. 1 juli? Ik dacht: “Ja shit, 1 juli is wel een rustgewas, want dat perceel waar ik het rustgewas moest telen, is grasland geworden met een nateelt maïs - dat wordt 16 juni wordt dan maïs gezaaid, dan is dat net rustgewas. Dan had hij daar die courgettes ook al kunnen planten en dan had ik gewoon mijn maïs op 31 april kunnen zaaien en dan was alles eigenlijk gewoon goed geweest. Dus ik was gisteren een beetje gefrustreerd. Uiteindelijk heb ik hem gisteravond gewoon gesproken via de telefoon. En dan zegt hij: “Ja, maar die ene juli, dat klopt ook niet, want wij gaan daar komende week of begin van de volgende week weer aan de gang.” Oh, dan halen we dus 13 juni of 16 juni sowieso niet. Dan zit hij te planten. Dan gaan we gewoon lekker verder zoals het was. Dan doen we gewoon ons plan en dan is het klaar. Maar dan is het wel uitgesproken. En dan is een telefoontje van zo'n 2 minuten, wat uiteindelijk 10 minuten duurt, omdat je dan van alles en nog wat gaat bespreken, wel heel verduidelijkend.

00:17:06
Marijke: Jouw varkens produceren natuurlijk veel mest. Is dit de manier om daar goed mee om te gaan?

00:17:12
Tom: Uiteindelijk hebben we tot nog toe de afspraak met de partijen, met wie ik mee samenwerk, dat ieder zijn eigen grond moet bemesten. Mijn mest gaat bijna allemaal naar de verwerking. Akkerbouwers zitten niet te springen om vleesvarkensmest, want die is eigenlijk te rijk. Er zit veel fosfaat in en de verhouding stikstof-fosfaat is eigenlijk niet goed. Een akkerbouwer kiest sneller voor rundveemest. Dan moet ik eerlijk zeggen, dat hebben we de afgelopen jaar zelf ook gedaan, rundveemest gebruikt op het akkerbouwbedrijf voor een gedeelte, omdat dat financieel interessanter was dan eigen mest gebruiken. Wellicht als de markt kantelt, dat er wel andere mogelijkheden komen. Of dat ik andere meststromen ga produceren door innovatie in de stal en dan in één keer een nieuwe productie heb. Dan kan ik best wel iets betekenen voor mijn collegatelers, zeg maar. Want dan heb ik in één keer iets wat toegevoegde waarde heeft ten opzichte van gewoon standaardvlees varkensmest. Dus op dit moment is de tijd nog niet rijp, maar wellicht door innovaties in de stal dat er wel een trigger is om daar meer mee te doen.

00:18:12
Marijke: En Sebastiaan, waar schuurt het nu nog tussen wat agrariërs zoals Tom nodig hebben en wat beleid of regelgeving op dit moment toestaat?

00:18:20
Sebastiaan: Ja, allereerst is dat veel wetgeving en regelgeving vaak gericht is op één thema of één sector. En daardoor is het gewoon best wel lastig om die samenwerking te realiseren.

00:18:34
Marijke: Is dat herkenbaar, Tom? Dat jij met andere dingen te maken hebt dan de collega's bij de Boerderij van de toekomst?

00:18:40
Tom: Ja, dat is wel serieus wel een verschil. Als je het over een gelijk speelveld hebt in Europa, dan is het in Nederland nog ver zoek.

00:18:47
Sebastiaan: Ja, wat ik ook heb begrepen is dat de wetgeving rondom grondgebruik niet flexibel genoeg is. Dus dat best wel sterk is vastgelegd wat je wanneer moet doen. Dat je juist voor die uitruil van grond, mest en voor een goede vruchtwisseling, flexibiliteit nodig hebt en dat is onvoldoende.

00:19:07
Marijke: Want jij bent best wel aan het worstelen soms, he?

00:19:10
Tom: Wij hebben heel veel teelten in ons bouwplan die ik zelf niet helemaal precies uitvoer, zeg maar. Om mezelf kwetsbaar op te stellen. We doen nu heel veel met deelteelten en dat is eigenlijk allemaal gewoon een gevolg van het feit dat er fiscale zaken spelen en economische zaken spelen. En dan moeten we nog één keer in de vier jaar rustgewassen telen op elk perceel, waarvan het rendement gewoon lager is. Waarvan iedereen zoiets heeft van: waarom is dat rustgewas noodzakelijk, want als we een ruime rotatie hebben door grondruil, is een rustgewas volgens mij minder noodzakelijk? Het zijn allemaal dingen die wel beperken in doen en laten van een ondernemer.

00:19:52
Marijke: Terwijl jullie samen met de onderzoekers, want daar heb je een hotline mee, heel goed weten hoe die grond eruit ziet en…

00:19:58
Tom: Hoe we dat het beste zouden moeten aanpakken.

00:19:59
Marijke: Sebastiaan, nog een reactie?

00:20:01
Sebastiaan: Het is meer een vraag dan een reactie. Denk je dat je binnen het raamwerk van de Boerderij van de Toekomst, dat project waar je nu aan deelneemt, dat je dit soort frustraties en vragen, dat je die daar ook kan bespreken... Kan je daar iets positiefs mee doen? Kan je die daar bespreken?

00:20:17
Tom: Ik hoop dat we aan kunnen tonen dat we met bepaalde teelten meer kunnen dan wat we nu doen. Dus minder emissie, minder input en van alles en nog wat, maar wel hetzelfde resultaat kunnen maken en daarmee misschien wel rustgewas kunnen overslaan. Maar we moeten wel die ruimte kunnen krijgen om het te proberen en ook laten zien dat we het kunnen. Als het niet kan, dan houdt het ook een keer op en moet ik gewoon zeggen: dit lukt niet, het is klaar.

00:20:46
Marijke: Wat moet er volgens jullie nog gebeuren? Gelijk speelveld dus. Ook het vertrouwen geven aan die ondernemers, samen met de onderzoekers, dat jullie weten wat die grond nodig heeft. Andere zaken waarvan jullie zeggen: ja, we zijn al heel voortvarend aan de slag met cross-sectoraal werken, maar dit zou nog heel mooi zijn? Ook een oproep volgens mij van jou, Tom, aan de andere ondernemers die nu luisteren: kom erbij.

00:21:08
Tom: Wat ik jammer vind in de sector is dat iedereen redelijk blijft hangen op hetgeen wat ze altijd doen. Sommige mensen hebben een angst voor om dingen te proberen, maar ik zou vooral iedereen willen oproepen: probeer iets vooral klein en houd het simpel, maar doe wel iets. Probeer een keer iets of doe eens een keer iets extra, al is het maar een hoekje van drie meter. Probeer gewoon een keer wat om te zien wat er gebeurt. Ervaar het gewoon. En dat hoeft echt niet op hectares grote percelen. Dat kan gewoon in het minst productieve stukje van het perceel. Bij wijze van spreken gewoon, even iets doen.

00:21:44
Marijke: En dat is volgens mij ook waar het plezier in zit. Als ik jouw gezicht daarbij zo bekijk?

00:21:48
Sebastiaan: Ik wilde het niet zeggen, maar eigenlijk wilde ik precies dat zeggen. Want je ziet hoe…

00:21:52
Tom: Ja, ja, daar word ik wel vrolijk van. Als ik een keer wat kan proberen en ik zie wat veranderingen… Daar word ik positiever van als dat ik elke dag mijn uren enzo moet registreren voor die projecten, want ja, dan was ik wel boekhouder geworden.

00:22:06
Marijke: Ja, daar mag ook wat meer vertrouwen in. Tot slot: wat gun jij andere ondernemers? Sebastiaan? Zij luisteren nu die podcast over cross-sectoraal ondernemen. Van elkaar leren. Ja, wat zou een stap kunnen zijn?

00:22:19
Sebastiaan: Het gaat wel in de richting van wat Tom zegt.Zoek elkaar op. Kijk of er bij jou in de in de omgeving andere experimenteerlocaties of andere proefplekken zijn. Ga daar op bezoek, ga met elkaar praten en kijk wat mogelijk is. Landbouw is zo fantastisch, vind ik, omdat die systemen op een bepaalde manier zo mooi in elkaar kunnen passen. En je kan zoveel doen gezamenlijk aan bodemkwaliteit, waterkwaliteit, reduceren van je meststoffen. En ja, dat is gewoon heel mooi. Hele mooie puzzel. Helemaal als je dat samen met andere ondernemers uit je regio kan doen.

00:22:56
Marijke: En je kunt nog eens verrassen.

00:22:57
Tom: Uiteindelijk moeten we het ook allemaal samen doen. Want als ik dat als individueel ga doen, dan heeft het nog niet de gewenste staat.

00:23:05
Sebastiaan: Ja, dat is een heel belangrijk punt natuurlijk. Daarin zit ook de meerwaarde van zo'n experimenteerlocatie als deze. Dat je vanuit het gebied denkt. Wat is er nodig en hoe kunnen wij als verschillende spelers binnen dit gebied elkaar helpen?

00:23:20
Marijke: Tom, over tien jaar kom ik hier op het bedrijf. Hoe ziet het eruit en wat is er allemaal net ingezaaid?

00:23:29
Tom: Dat is een hele goeie. Dat durf ik nou niet te zeggen, want ik heb die glazenbol natuurlijk ook niet. Als ik nou moet kijken naar tien jaar… Denk ik dat mijn vraag hetzelfde zou zijn als nou. Misschien intern wat staloplossingen. Wat systemen die we aan het implementeren zijn om te proberen dat die doorgezet zijn en uitgevoerd. Op de akker denk ik dat we hetzelfde werk als nu… misschien dat we wat van energiegewassen naar eiwitgewassen gaan groeien. Daar zit wel een beetje een stap. Die energiegewassen worden saai en de eiwitgewassen geven een uitdaging.

00:24:09
Marijke: Zegt ie met een glimlach. Dus we zien dat gebeuren. Sebastiaan, wat zie jij over tien jaar gebeuren?

00:24:16
Sebastiaan Wat ik hoop is dat het lukt om landbouwsystemen te realiseren die minder afhankelijk zijn van inputs, dus externe inputs. Dan heb ik bijvoorbeeld over kunstmest die door middel van veel aardgas geproduceerd moet worden. Of voedsel dat vanuit Brazilië bij wijze van spreken hier naartoe komt. Zoals sojabonen die hier naartoe geïmporteerd moeten worden en dat het veel meer lukt om regionaal kleinere kringlopen te realiseren.

00:24:47
Marijke: Wij zien over tien jaar de kaart van Nederland met veel meer rondjes en sluitende systemen.

00:24:51
Sebastiaan: Ja, en omdat het mooie is dat je dan zorgt voor voedselsystemen die niet alleen schoner zijn, dus duurzamer, maar er zit ook een stukje voedselveiligheid in.

00:25:03
Marijke: ‘Voeten in de aarde' is een productie van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en is uitgevoerd door Havas Lemz en Microphone Media. Wil je meer weten over deelsystemen en samenwerking over sectoren heen of andere innovaties in de landbouw, ga dan naar groeiennaarmorgen.nl