Podcast

00:00:01
Marijke: Dit is Voeten in de aarde, een podcast waar ik, Marijke Roskam, boerderij en land af reis om met agrariërs in gesprek te gaan over innovaties in de landbouw. Vernieuwingen die eraan kunnen bijdragen om je eigen agrarische bedrijf meer toekomstbestendig te maken. Deze aflevering ben ik op bezoek bij bloemengroothandel Ruiter-Wever in Andijk. Ik ontmoet eigenaar Stef Ruiter om te praten over autonome tractors, die dus zelf bestuurd worden. Dit is een technische ontwikkeling waar Stef met veel succes gebruik van maakt in zijn bedrijf.

00:00:37
Stef: Waarbij je toch eigenlijk de mogelijkheid krijgt om weer op een makkelijkere, simpelere manier intensievere grondbewerkingen toe te passen. Agrarisch ondernemen is deze tijden niet altijd makkelijk en als je dan mogelijkheden ziet, geeft dat ook weer energie. Dus het is niet alleen je bedrijf opladen, maar ook jezelf.

00:00:59
Marijke: Dankzij deze tractor kan er arbeid worden bespaard, de bodemopbrengst verbeterd en kan er ideaal worden ingespeeld op het weer. Genoeg voordelen dus en het inzetten van deze technologie wordt dan ook gestimuleerd door de overheid. Ik spreek erover met Watze van der Zee, beleidsmedewerker bij het ministerie van Landbouw, LVVN. Hij houdt zich daar bezig met de Nationale Proeftuin Precisielandbouw. En dankzij dit programma rijdt de autonome tractor nu rond op onder meer het bedrijf van Stef.

00:01:28
Martijn: NPPL maakt handleidingen en heeft ook een helpdesk. Dus agrariërs worden ook geholpen bij het werken met de machine.

00:01:36
Marijke: Nou, straks vertellen Watze en Stef meer over de regeling, maar eerst neemt Stef me nog even mee het land op. Daar is de autonome tractor nu bezig met het omploegen van een weiland, baan na baan, van slootkant naar slootkant.

00:01:49
Stef: Wat we zien is de tractor die eigenlijk zelfstandig deze bewerkingen aan het doen is. Hij is nu aan het draaien. Straks laat hij de machine zakken en dan gaat hij eigenlijk weer aan het werk, zoals hij dat zelf eigenlijk ook zou doen als hij bestuurd wordt. Ja, en dat is natuurlijk fantastisch dat dat autonoom kan. Vooral bij de arbeidsintensievere toepassingen met een tractor, is dit wel een stuk opluchting dat deze techniek mogelijk wordt.

00:02:19
Marijke: En even voor het plaatje, er rijdt hier ook verkeer langs. Mensen die langsfietsen, die denken misschien: hoe kan dit? Er zit niemand op. Waar kun je aan zien dat die onbemand is?

00:02:27
Stef: Nou, langs de weg staat een bord dat het veld niet betreed mag worden door onbevoegden. Uiteraard omdat er een autonoom vehikel rijdt. Er knipperen continu lampen dat die in werk is. Verder is hij voorzien van veiligheidssensoren. Dus als hij voor zij achter bewegingen waarneemt die eigenlijk onnatuurlijk zijn, zoals een dier, zoals een mens of een object, dan stopt hij.

00:02:54
Marijke: En jullie doen wat daarvoor ook al heel lang gedaan is, namelijk jullie leiden een bedrijf. Derde generatie inmiddels. Wat voor bedrijf is dat? Wat doen jullie en waarom is dat zulk mooi werk?

00:03:05
Stef: Wij zijn derde generatie tulpenkweker. Opa is in '44 begonnen. Ondertussen leid ik het bedrijf met mijn broer en een fantastisch team van mensen waarmee we dit mogelijk kunnen en mogen maken. Wat wij doen is eigenlijk een stukje tulpenveredeling, kwekerij, een stukje bollenexport, een broeierij, dus daadwerkelijk van de bollenbloemen maken. En daarbij hebben we ook een verpakkerij staan waar we de bloemen eigenlijk retaile-ready maken, dat ze zo de winkel in kunnen.

00:03:36
Marijke: En dan denken mensen die luisteren misschien, maar waarom kiezen ze dan onder andere, want jullie doen een heleboel, maar onder andere voor zo'n autonome tractor?

00:03:44
Stef: Nou, wat je dus eigenlijk tegenkomt is dat als je met minder synthetische hulpstoffen wilt werken, dat je aan meer arbeidsintensievere toepassingen komt. Om dat toch goed te kunnen doen en om het werk dat je oplevert goed te kunnen waarborgen, moet je gewoon meer efficiënte uren per dag benutten. Maar ook wij hebben te kampen met steeds minder mensen. Dus je wil daarin stukken automatiseren en daarom biedt zo'n autonome tractor ook weer voor een groot deel een oplossing daarin.

00:04:17
Marijke: En ik heb je ook wel horen vertellen, die tractor weet het waarschijnlijk op de lange duur beter dan dat ik het weet, als je het specifiek op de vierkante meter beschouwt.

00:04:25
Stef: Ja, absoluut. Kijk, de bodems waar wij telen, daar zijn overal bodemkaarten van gemaakt. Specifiek hebben we alle eigenschappen in beeld, maar op het moment dat we machines bemannen, zijn we toch eigenlijk afhankelijk van de mensen die de machines aansturen. Hoe meer we kunnen monitoren, hoe meer we op harde data kunnen sturen. Of het nou is in toepassen of het in kaart brengen van problemen van machines. Bied dat gewoon meer continuïteit. Op het moment dat je op autonomie overstapt in de agrarische sector moet je jezelf echt gaan leren alles van tevoren te doen. Dus op het moment dat in beeld is gekomen dat wij dit perceel op deze manier gingen behandelen, hebben we meteen gezegd: oké we halen de perceeldata op, de perceelsgrenzen, we maken de routeplanning klaar. Alles moet klaar zijn, de machine moet geprepareerd zijn, sensoren moeten erop zitten. Op het moment dat de juiste weersomstandigheden er zijn, moet het een druk op de knop zijn en rijden.

00:05:26
Marijke: Maximaal een kwartiertje werk, begrijp ik?

00:05:28
Stef: Ja, ze hebben hem gisteren, tweede paasdag, in bedrijf gesteld. Ja, dan zit je er niet op te wachten dat je daar de hele dag mee bezig bent.

00:05:35
Marijke: En je familie ook niet.

00:05:37
Stef: Nee, precies.

00:05:38
Marijke: Er is van alles op de markt. Er wordt met van alles getest. Hoe kwamen jullie nou tot de selectie, en ik wijs toch maar even naar dat magnifieke blauwe apparaat daar?

00:05:47
Stef: Nou, eigenlijk is dit makkelijk instappen. Dit is een kit, die kan je op een bestaande tractor zetten en dan is de tractor eigenlijk een zelfrijdende tractor. Maar op het moment dat je hier toepassingen mee wilt doen die je gewoon zelf manueel wil aansturen, is dat ook mogelijk. En dat maakt het eigenlijk heel makkelijk. Voor de intensievere toepassingen zet je het autonome stuk in. Maar deze tractor, zoals hij hier rijdt, staat van de zomer voor de wagen en doet heel veel wegtransport, bemand dus weer.

00:06:20
Marijke: Heel hybride eigenlijk?

00:06:22
Stef: Dus je kan eigenlijk met dezelfde tractor veel meer. En dat maakt het zo makkelijk om in te stappen op deze manier.

00:06:28
Marijke: Wat levert het financieel op? Want veel ondernemers zullen denken ja, is het de investering waard? Ik hoor wel allerlei voordelen, maar wat hangt eraan vast?

00:06:35
Stef: Ja, die vraag heb ik natuurlijk nu ondertussen al veel gehad en het is moeilijk te beantwoorden, omdat het rendement meer dan dubbelzijdig is. Eén is natuurlijk de besparing van manuren. Nou, dat is een simpele rekensom. Dat is het aantal uren dat je het systeem inzet keer wat je gemiddeld als arbeidsloon betaalt.

00:06:55
Marijke: Kan op een bierviltje.

00:06:56
Stef: Maar dat is simpel. Maar het andere stuk is op het moment dat je op het juiste moment je toepassing beter kan inzetten, doordat je langere dagen kan werken, zonder dat je daar echt harde input voor hoeft te leveren, als een zware organisatie die 24 uur per dag mensen organiseert, zit daar natuurlijk ook een heel groot rendement in. Dit perceel gaat gewoon beter produceren omdat hij nu op het juiste moment bewerkt wordt. Ja, en ga daar maar eens een rendement op loslaten, financieel rendement berekening op loslaten. Ja, die is nogal breed discussieerbaar.

00:07:37
Marijke: Stef en ik lopen naar binnen en nemen plaats aan tafel in de vergaderruimte. En daar schrijft ook Watze bij ons aan, zodat we verder kunnen praten over de uitdagingen en de kansen van autonome tractors in de akkerbouw en vollegrondsteelt. Watze jij komt meer agrariërs als Stef tegen? Wat is jouw rol binnen het ministerie?

00:07:57
Martijn: Ik ben ketenadviseur Akkerbouw en ik hou me daarbij bezig met een groot aantal onderwerpen die spelen binnen de akkerbouw. Bijvoorbeeld innovatie, maar ook duurzaam bodembeheer.

00:08:08
Marijke: En de NPPL is een belangrijk onderdeel in jouw pakket. Even voor die mensen, en zometeen gaan we er verder over hebben, die denken wat was het ook alweer en wat is het ook alweer?

00:08:18
Martijn: NPPL is de Nationale Proeftuin Precisielandbouw en daar zit tegenwoordig ook de R in van robotisering. Wat je ziet is dat ondanks de potentie en de mogelijkheden, zie je dat er echt nog niet veel agrariërs gebruik maken van automatisering en robotisering. En NPPL helpt ondernemers daarbij. Nieuwe technologieën worden toegepast en getest op bedrijven bij een agrariër. Ja. En NPPL laat zien wat zo'n machine doet. Of wat zo'n robot doet en kennisdeling is een heel belangrijk onderdeel van NPO. En ja, op die manier proberen we agrariërs daarin mee te krijgen.

00:08:54
Marijke: En het arsenaal om maar eventjes toch in die termen te blijven, is behoorlijk breed. En we praten vandaag over de autonome tractor. Maar er is nog veel meer?

00:09:01
Martijn: Ja, het is zo breed als je wilt.

00:09:04
Marijke: Ja en Stef, Stel je voor. We maken eventjes met de drone een reis door de tijd en we landen tien jaar later. Hoe ziet jouw bedrijf eruit?

00:09:11
Stef: Dat is eigenlijk natuurlijk iets waar je meestal wel over droomt, maar niet altijd hardop durft uit te spreken.

00:09:17
Marijke: Hier mag het.

00:09:18
Stef: Maar ik denk dat de autonomie heel veel kansen en mogelijkheden gaat bieden voor de agrarische bedrijven, maar helemaal bedrijven als ons die gewoon intensiever zijn. We zijn eigenlijk gewoon een tuinbouwbedrijf. En dan praat je dus echt over drones die gewoon heel plaatsspecifiek vroegtijdig ziektes in beeld kunnen brengen, waardoor je eigenlijk met hele simpele kleine stappen ziektes vroegtijdig kan onderdrukken. Veel autonoom dus minder afhankelijk van weer. Waar we eigenlijk heel snel aan voorbij gegaan zijn. Maar dat is eigenlijk dat wij heel veel mogelijkheden zien bij de autonome tractor om weer terug te gaan naar kleinere mechanisatie, lichtere mechanisatie, lagere bodemdruk, maar ook makkelijker inzetbaar. We zien nu best wel eens dat we bij bepaalde weersomstandigheden eigenlijk ons werk niet kunnen uitvoeren, omdat de bodem het niet meer toelaat, waarbij je juist met kleinere mechanisatie wel meer mogelijkheden zou hebben. Dus wij zien ook echt hier weer een toekomststap om juist weer terug te gaan naar kleinere, overzichtelijkere machines. Dat zijn ook weer makkelijkere investeringen, wat eigenlijk je hele bedrijfsvoering kan ondersteunen. Dus kleinere machines voor grotere bedrijven, dat is wat dit brengt.

00:10:42
Marijke: Ja, en vooral dus ook duurzamer en bestendiger als ik het zo hoor?

00:10:45
Stef: Ja, de duurzaamheid, die loopt eigenlijk al dertig jaar in een sneltreinvaart door onze bedrijven heen. Elk jaar zijn we weer duurzamer, gebruiken we weer minder synthetische hulpmiddelen. En ja, dat gaat hier weer zo'n vogelvlucht mee nemen.

00:11:05
Marijke: Jij kwam in een vroeg stadium al in contact met de NPPL. Nu dus met een de R erbij. Op welke wijze heeft deze proeftuin jullie ondersteund?

00:11:15
Stef: Nou, eigenlijk heel ver. Wij zijn al heel lang terug begonnen met ons te verdiepen in. Hoe kunnen we specifiek gewasbescherming inzetten? Eigenlijk op een optimale verantwoordelijke manier omgaan met de hulp stoffen die je gebruikt in de teelt? Nou, dat hebben we best ver uit kunnen werken. Dat, dat voeren we nu eigenlijk alledaags door. Zo worden van al onze percelen bodemkaarten gemaakt. Ja, er worden taken gedraaid voor de meststoffen Voor de bodem, herbiciden en de gewasverzorging. En ja, zo gaan we eigenlijk door. Zo zijn we nu bezig met een stuk robotisering te ontwikkelen. Eigenlijk puur voor ondersteuning in de teelt. Denk hierbij aan virussen, onkruiden, eigenlijk alle problemen waar we tegenaan lopen. Maar ook bijvoorbeeld een stuk als een zelfrijdende tractor, waarbij je toch eigenlijk de mogelijkheid krijgt om weer op een makkelijkere, simpelere manier, intensievere grondbewerking toe te passen.

00:12:21
Marijke: En ik kan me zo voorstellen dat ondernemers die luisteren, dat die denken: ja, ik hik daar soms nog wat wat tegenaan. Jij merkt wel dat die drempels steeds kleiner worden? Op de open dagen van de NPPL was je eerst als enige uit de buurt en wat zie je nu?

00:12:36
Stef: Nou, ik zie nu zeker een hoop mensen uit de buurt om me heen. Ik vind dat ook heel leuk om te zien. Zelf ervaar ik NPPL gewoon als heel prettig, omdat je een vraag neerlegt en je krijgt een vrij concreet antwoord terug.

00:12:50
Marijke: Een voorbeeld daarvan.

00:12:51
Stef: Neem deze zelfrijdende tractor. Wij hebben gezegd: nou ja, we willen ons daar wel in verdiepen, maar dan willen we het graag proberen. Laat het nu eens rijden, Laat het ons zien. Laat ons er eens aan proeven. En nou, zo is hier zo'n tractor neergezet en hebben we eigenlijk met de simpele bewerking kunnen beginnen. En dan is het voor ons als ondernemer ook makkelijker te visualiseren van oké, hoe kan je dit nu in je bedrijfsproces gaan inzetten? En dan wordt de investering ook overbrugbaar.

00:13:19
Marijke: Ja, en ook het voor te stellen zeg maar?

00:13:22
Stef: Inderdaad.

00:13:22
Marijke: Ja, en over bijvoorbeeld de autonome tractor. Wat voor uitdagingen hebben jullie beleefd?

00:13:28
Stef: Ja, je komt natuurlijk alle uitdagingen tegen, want in het begin gaat de tractor, die gaat z'n ding doen. Je zegt: hier heb je het perceel en ga dat maar doen. En dat lijkt een super goed idee. Totdat hij twee keer hetzelfde gaat doen en dan zeg je ja maar wat is hij nu eigenlijk nog meer van plan? Dat was nog een beetje moeilijk.

00:13:45
Marijke: Een iets te fanatieke autonome tractor?

00:13:47
Stef: Ja, dus dan ga je zeggen: oké, dat is voor ons belangrijk om dat in kaart te brengen. Wij hebben een check nodig van oké, we hebben iets ingevoerd en nu willen we weten wat ga je hier mee doen? En ja, dat soort informatie is er eigenlijk denk ik al drie, vier jaar op en neer gegaan tussen ons en de producent, EQUUS, van oké, we lopen hier tegenaan, dat is eigenlijk weer ontwikkeld, dat hebben we geprobeerd en zo gaan er continu vragen op en neer, waarbij je nu eigenlijk op een niveau komt van oké, de tractor, dat functioneert hartstikke goed. Maar ja, nu willen we een stuk controle over de machines. Nou, dat moet er dan ook weer aan gekoppeld worden.

00:14:30
Marijke: Want waar we net vandaan kwamen was een overzichtelijk stuk land, maar je hebt ook gebieden waar de lijnen net even anders liggen.

00:14:38
Stef: Precies, en je hebt ook dat machines slijten. En uiteindelijk gaat er dan olie lekken. En dat moet je natuurlijk wel in beeld hebben, anders gaan de machines stuk. Dus je wilt eigenlijk een controlepunt hebben van temperatuur, van snelheden, van hoe hard de assen lopen. Zodat je er een gevoel bij hebt, gaat het goed of gaat het niet goed? Moet ik ingrijpen? En zelfs dat ingrijpen moet weer automatisch gebeuren. Dat is ook weer echt een punt waar NPPL tussen staat, want wij hebben de vraag. Nou, we communiceren dat vaak rechtstreeks aan NPPL, die zijn toch wel vrij goed geoefend in informatie ontvangen vanuit de praktijk en vertalen dat door aan de producent. Want ook aan die kant kunnen technische vraagstukken zitten, waarbij zij weer geholpen worden door NPPL. En op die manier kom je eigenlijk toch wel vrij snel tot een vrij concrete toepassing.

00:15:33
Marijke: Want als je kijkt we hebben het al eerder gehad over investeren in euro's, hoe zit dat in tijd? Misschien de ondernemers die luisteren denken: ja, mooi dat ik daar onderdeel van word, maar het is wel arbeidsintensief of valt dat mee?

00:15:45
Stef: Ja, je moet wel enigszins gedreven en nieuwsgierig zijn om er natuurlijk tijd in te stoppen, maar als ik nu de tijd zie die het weer oplevert, ja dan is het de investering van tijd wel dubbel en dwars waard geweest.

00:16:02
Marijke: Nog een paar voorbeelden bij die autonome tractor, ik begreep dat achteruitrijden even een dingetje was?

00:16:07
Stef: Ja, in het begin zijn we echt begonnen... Toen is ons ook verteld, de tractor kan alleen autonoom vooruit rijden. Maar ja, je moet ergens beginnen en niemand loopt in twee stappen de trap op, je gaat trede voor trede. Dus zo zijn we dit proces ook doorlopen. En ja, zijn we vooruit begonnen en hebben we wel goed uit kunnen leggen... maar ik vind die verantwoordelijkheid moet je dan ook nemen naar een producent toe van leg uit waarom iets belangrijk is. Nou, dat is blijkbaar goed te ontvangen, want de tractor kan nu ook autonoom achteruit rijden.

00:16:38
Marijke: En we kregen een klacht te horen van een boer die koffie wilde brengen?

00:16:42
Stef: Ja, deze meneer die wou eigenlijk de chauffeur graag koffie aanbieden en die is een tijd op zoek geweest, maar er was niemand, dus die belde mij nogal verontwaardigd op van ja, hoe hij dat nu ging doen?

00:16:53
Marijke: Ja, maar dat is categorie klein bier, daar komen we wel overheen. Op welk vlak draagt de autonome tractor bij aan bijvoorbeeld frezen, inzaaien? Nou, al die taken die we met elkaar wel kennen.

00:17:04
Martijn: Ja, kijk, de acceptatie van deze machines en apparatuur en verduurzaming en arbeidsbesparing gaat eigenlijk hand in hand, want met taakkaarten, AI, data, zo'n machine kan heel gericht en heel precies plaatsspecifiek onkruiden bestrijden, bemesten, grondbewerken, noem het maar op. Dus ja, daardoor heb je ook misschien minder... of nou ja misschien, zeker weten minder meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen nodig.

00:17:32
Marijke: Dus je schiet niet meer met een kanon op een mug?

00:17:34
Martijn: Nee, je schiet niet meer met een kanon op een mug, dat klopt.

00:17:36
Marijke: Ja, als we kijken naar de investering of wat ondernemers graag willen weten, ja, ze hebben dan die apparaten getest, die machines, en dan? Dan willen ze ook weten, is het financierbaar?

00:17:49
Martijn: Ja, nieuwe technologie, dat zie je natuurlijk altijd, de nieuwe technologieën zijn duur in het begin. Maar ja, hoe meer het overgenomen wordt, geadopteerd door telers, uiteindelijk zal het goedkoper worden. In het begin zul je misschien subsidies nodig hebben. We hebben ook een subsidieregeling emissieloze landbouwmaterieel. Soms worden ook nieuwe technologieën op de Mia/Vamil lijst geplaatst, waardoor ondernemers fiscaal vriendelijk kunnen investeren. Dus op die manier proberen we ook dat soort technologieën en machines in de praktijk te krijgen.

00:18:19
Marijke: Niet alleen maar het testen, maar ook de implementatie.

00:18:21
Martijn: Absoluut.

00:18:21
Marijke: Als ik jaren geleden aan ondernemers vroeg: goh, wat doen jullie met innovatie? Dan zuchtten ze eerst en dan zeiden ze: ja, dat is op zich mooi, maar die aanvragen, daar heb je een extra iemand voor nodig bij kans. Of je moet een heel groot bedrijf zijn. Hoe is dat nu?

00:18:37
Martijn: Ja dat klopt, dat is best lastig geweest in het verleden. Nou ja, wat je nu ziet is dat NPPL eigenlijk die taak van agrariërs heeft overgenomen. Die hebben het programma ingericht, die hebben de aanvraag gedaan, ook naar het ministerie toe. En ja, nu is de drempel ook lager voor agrariërs om dan daarin mee te doen. Absoluut.

00:18:56
Marijke: Ja, het hele denkwerk en het gedoe is al geweest en nu kun je gewoon gaan doen.

00:19:00
Martijn: En nu kun je gewoon gaan doen ja. Nu kun je ermee aan de slag onder begeleiding van experts.

00:19:04
Marijke: Ja Stef, wat had jij graag willen weten van tevoren?

00:19:07
Stef: Kijk, er zijn automatiseringsprocessen waarin je je verdiept en waarbij stappen nodig zijn die gewoon meer energie kosten dan dat je gehoopt had.

00:19:18
Marijke: Zoals?

00:19:18
Stef: Nou sommige robotisering of het zelf maken van algoritmes of herkenningsbeelden. Ja, dat zijn best moeilijke dingen. Zo is het ons ook altijd voorgeschoteld. Maar goed, we zijn er wel even goed mee bezig. Dit was eigenlijk gewoon een heel mooi traject waar wat tijd in is gaan zitten, maar waar elke keer wel een vrij hoog rendement is uitgekomen. Dus ja, dit was eigenlijk gewoon hartstikke leuk om te doen zo.

00:19:51
Marijke: En ik heb ook van jou begrepen, verzamel de goede mensen om je heen. Er komen misschien studenten of werkenden naar je toe en die hebben een passie voor het product, maar niet voor techniek en andere juist andersom.

00:20:04
Stef: Het is verzamel de goede mensen om je heen. Kijk, wij hebben een fantastisch team en de een vindt het leuk om zich te verdiepen in de nieuwe technieken en de ander, die heeft eigenlijk een andere passie en andere interesse. Dus zet de mensen op de juiste plek. Dat is denk ik vooral het belangrijkste, vooral in deze. Want ja, het gaat niet altijd goed en dan behoeft het aandacht. En als je je daaraan stoort, ja, dan moet je er niet in het begin instappen. Dan is het product nu eigenlijk... begint het wel rijp te worden.

00:20:35
Marijke: Wat zie jij verder aan positiviteit en korte lijnen in zo'n netwerk? Wat gebeurt er waarvan je denkt: kijk, en daarom doen we dit.

00:20:43
Martijn: Ja, ik denk het steekt elkaar ook aan. Boeren zien van elkaar, de ene werkt met zo'n machine of met zo'n robot en die ziet ook dat het werkt en ja, dat steekt elkaar ook gewoon aan. Misschien nog even ook een aanvulling op zonet, NPPL maakt handleidingen en heeft ook een helpdesk. Dus ook agrariërs worden ook geholpen bij het werken met de machine.

00:21:04
Marijke: Ja, je hoeft dat allemaal niet in je eentje te doen.

00:21:05
Martijn: Nee, je hoeft het niet allemaal zelf opnieuw uit te vinden. Kijk in het begin, zul je heel veel zelf moeten doen. Maar hoe meer bekend wordt over dat soort technologieën, word je daar ook gewoon bij geholpen.

00:21:16
Marijke: Het is pionieren, maar niet buffelen.

00:21:18
Martijn: Ja, klopt.

00:21:18
Marijke: En veiligheid is natuurlijk nog een aspect. Hoe hebben jullie dat in de bedrijfsvoering meegenomen? Want je moet al je processen helemaal anders inrichten.

00:21:27
Stef: Ja, je moet je hier wel van tevoren goed verdiepen in de data die je nodig hebt voor de toepassing. Dus we hebben de hele perceelsplanning, de hele rijpadenplanning. Van tevoren hebben we die gemaakt. Eigenlijk alle instellingen gedaan voor het draaien etcetera. Dat wil je niet moment suprême doen. Moment suprême wil je de bewerking uitvoeren en is daar eigenlijk geen geduld meer voor. En dat zijn dingen die moet je gewoon goed in je bedrijfsvoering opnemen en zorgen dat het klaar staat. Hier staat een bord aan de weg 'Verboden te betreden voor onbevoegden, omdat er een autonoom vehikel aan het werk is.'

00:22:02
Marijke: Al die borden moet je ook hebben.

00:22:03
Stef: Ja, dat soort toepassingen, ja, dat moet je wel in je bedrijfsvoering opnemen. Dat je daar nog even de tijd voor neemt om dat neer te zetten, dat is wel belangrijk natuurlijk.

00:22:13
Marijke: Wat zou je op een bord willen zetten voor ondernemers die nu luisteren en nog een beetje op de wip zitten?

00:22:18
Stef: Ja, probeer het gewoon. Meld je aan bij NPPL en kijk of de ruimte er voor je is. Dat jouw toepassing geprobeerd kan worden. En als de ruimte er niet is, kan dat misschien zijn omdat het al geprobeerd is? Probeer die informatie te absorberen en dat voor jezelf toch om te zetten, want het is het waard. Het is het gewoon concreet waard als je op die optimale momenten meer rendement hebt om je toepassing uit te voeren, want daar praat je concreet over.

00:22:48
Marijke: Mooi. Nog even een blik richting de toekomst tot slot. Ergens verderop in een loods staat nog een andere hele toekomstbestendige toepassing. Vertel eens.

00:22:57
Stef: Ja, kijk, wij zijn altijd bezig. We zijn op meerdere fronten bezig. Daar werken we aan een robot die eigenlijk allround inzetbaar is. Wat wij wel zien is een hogere onkruiddruk. Nou, die willen we natuurlijk... Ja, kruiden zijn welkom, maar we willen ze wel te baas zijn als het overwoekerd. Dus ja, daar zijn we met een robot bezig die eigenlijk allround een toepassing kan doen in onkruiden of op virus op de bloem kan acteren of opslag van vorige teelten kan verwijderen. Maar niet alleen voor tulpen, ook bijvoorbeeld voor aardappelopslag in uien of uienopslag in bieten. Dat moet eigenlijk een allround inzetbare robot worden die het hele agrarische systeem kan ondersteunen. En onze interesse is daarbij weer om gewoon de investering efficiënter te maken. Als een investering breder inzetbaar is, dan hoop je dat het ook efficiënter wordt.

00:23:56
Marijke: Ja, en eigenlijk zeg je ook door dit programma voel ik me nog veel meer onderdeel van die hele brede sector.

00:24:02
Stef: Ja, en je ziet mogelijkheden. Agrarisch ondernemen is deze tijden niet altijd makkelijk. En als je dan mogelijkheden ziet, geeft dat ook weer energie. Dus het is niet alleen je bedrijf opladen, maar ook jezelf.

00:24:19
Marijke: Mooi om te horen. Tot slot, Watze, het programma loopt al een tijd. Het heeft zich ook weer verder ontwikkeld. Wat is voor ondernemers nog belangrijk om te weten, waar bevinden we ons in de tijd en waar hoop je ook naartoe te gaan?

00:24:31
Martijn: Nou, ik hoop dat steeds meer agrariërs ook gebruik maken van NPPL en ook meer gaan experimenteren met dit soort technologieën, maar vooral ook ga naar demodagen, ga bij agrariërs langs die met zo'n machine werken. Stel je gewoon op de hoogte van wat er speelt en wat er is op dit gebied. En ja, ik hoop ook dat dit soort ontwikkelingen ook gewoon doorgaan en doorzetten.

00:24:57
Marijke: En het is aanstekelijk volgens mij?

00:24:59
Martijn: En dat is hartstikke aanstekelijk, ja.

00:25:04
Marijke: Voeten in de aarde is een productie van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, LVVN en is uitgevoerd door Havas Lemz en Microphone Media. Wil je meer weten over autonome tractors of andere innovaties in de landbouw? Ga dan naar groeiennaarmorgen.nl.

00:00:01 
Marijke: Dit is Voeten in de aarde. Een podcast waarin ik, Marijke Roskam, boerderij 
en land afreist om met agrariërs in gesprek te gaan over innovaties in de landbouw. 
Innovaties die kunnen zorgen voor een financieel gezond en robuust voedselsysteem 
in Nederland. In deze aflevering ben ik op bezoek bij de Bloemenweide boerderij in 
Montfoort. Ik ontmoet eigenaar Ramona Schalkwijk die op haar melkveehouderij 
regeneratief boeren volledig heeft omarmd. Bij regeneratief boeren wordt gefocust op 
landbouw dat samengaat met bodemverbetering en natuurherstel en waar ook een 
goed verdienmodel voor de boeren bij zit. Ramona begeeft zich al jaren in de wereld 
van regeneratieve landbouw en houdt zich vooral bezig met het diversifiëren van 
haar productie- en afzetmarkt. Ze zoekt actief de verbinding met de buurt, met de 
gemeente en met andere bedrijven.  
00:00:50 
Ramona: De samenwerking tussen voedselproducent en consument, en ook alle 
partijen die eromheen hangen, maakt dat het kan slagen. Hoe simpel kan het zijn? 
Je koopt een kilo kaas en je hebt ons weer een stap verder geholpen. Dat is echt 
waar het om gaat. 
00:01:05 
Marijke: Ook spreek ik met beleidsmedewerker Martijn Plantinga die bij LVVN 
betrokken is bij ReGeNL. ReGeNL is het programma dat de komende jaren 1000 
boeren gaat begeleiden op weg naar regeneratief. Samen wordt er bijvoorbeeld 
nagedacht over bedrijfsmodellen die werken voor zowel de bodem als de boer.  
00:01:26 
Martijn: Het programma biedt eigenlijk ondersteuning voor ondernemers die die stap 
willen gaan maken, die kennis zoeken, die willen leren van andere boeren die die 
stap misschien al hebben gemaakt. 
00:01:34 
Marijke: Straks gaan Martijn en Ramona samen in gesprek over regeneratieve 
landbouw. Maar eerst neemt Ramona me nog even mee het land op. We staan 
heerlijk in de zon en Ramona beschrijft wat we om ons heen zien. 
00:01:45 
Ramona: Nou, we zien hier mooie kruidenrijke weilanden voor de koeien met bomen 
erin, voederhagen waar de koetjes ook van mogen snoepen, notenbomen, 
bessenstruiken, wat oude landschapselementen. We zitten hier in een gebied tegen 
het veenweidegebied aan. Dus we hebben hier wat geriefhoutbosjes staan die er nog 
van vroeger staan. En dan ineens, geheel onverwacht, een grote nieuwbouwwijk met 
ongeveer 200 woningen. En dat vinden wij heerlijk om te kunnen boeren in 
samenwerking met de mensen van de omgeving. Dan gaan we verder naar voren en 
zien we nog andere boerenbedrijven. En ook een aantal bedrijven die niet meer 
bestaan en waar nu burgers wonen. En uiteindelijk komen we bij onze stal terecht 
met onze melkkoetjes erin. 
00:02:30 
Marijke: En hoeveel koeien zijn dat? Kun je iets vertellen over de grootte van je 
bedrijf? 
00:02:34 
Ramona: Ja, de stal is gebouwd voor 200 melkkoeien en er hebben ooit 180 in 
gestaan. Maar op dit moment hebben we 120 melkkoeien met jongvee wat erbij hoort 
en beheren we 360 hectare grond. 
00:02:48 
Marijke: En een winkel. 
00:02:49 
Ramona: Ja, twee winkels, zelfs één in het centrum van Woerden en één hier op het 
erf. Daar verkopen we producten van onszelf en ook van andere biologische en 
natuurinclusieve boeren en makers. 
00:03:00 
Marijke: Een mooi groot bedrijf met een mooie, grote missie. Want waar werk jij aan 
als het gaat om regeneratief ondernemen? 
00:03:08 
Ramona: Regeneratie staat voor mij voor regeneratie van de bodem en de 
biodiversiteit, maar ook regeneratie van gezondheid en samenwerking met mensen 
in de omgeving. Ik vertelde net, we zitten dicht bij de wijk hier in Montfoort en ook 
mijn ouders hebben altijd al geboerd in samenwerking met de mensen die hier 
wonen. Maar ik probeer die samenwerking eigenlijk nog directer te maken en meer 
uit te diepen. 
00:03:35 
Marijke: Echt een burgerboerderij ook te worden. 
00:03:37 
Ramona: Ja zeker. Ja. 
00:03:38 
Marijke: Wat houdt dat in? 
00:03:40 
Ramona: Als burgerboerderij probeer je samen met de mensen in je omgeving op te 
trekken om samen te werken aan een toekomstbestendig landbouwmodel. In dit 
geval hier op de Bloemenweide boerderij. Maar hopelijk ook ter inspiratie voor 
andere boeren en burgers die daar iets mee willen doen. En dat betekent dat je als 
geïnteresseerd persoon kan meehelpen op het bedrijf, kan meefinancieren, dat je 
ook je boodschappen kan doen en dat je eigenlijk altijd op het erf terecht kan. En 
tegelijkertijd dat je ook als boer mag leren en geïnspireerd mag raken door... Wat 
verwachten mensen nou eigenlijk van mij en waar kunnen we samen optrekken? 
00:04:22 
Marijke: Als we eens inzoomen op dat systeem. De stap maken van regulier boeren 
naar regeneratief. Wat voor stappen hebben jullie gezet en welke impact heeft dat? 
00:04:34 
Ramona: De eerste stap was kritisch kijken naar: op welke grond zitten wij nou? In 
welke omgeving zitten we en waar zijn de kansen en uitdagingen van het gebied 
waar we zitten? Mensen vroegen aan het begin van: ‘Ja, waarom verhuis je niet 
gewoon en ga je ergens anders helemaal opnieuw beginnen?’ Dat was eigenlijk de 
eerste vraag om te beantwoorden. ‘Waarom ga je niet gewoon ergens anders een 
leuke regeneratieve boerderij beginnen?’ In plaats van te vertrekken vanuit dat grote 
gangbare bedrijf. Maar nee, we hebben hier ons netwerk. We hebben hier onze 
roots. Ik denk dat het voor heel veel boeren geldt dat je verweven bent met de grond 
waar je op zit. 
00:05:07 
Marijke: Je weet wat die grond doet. Ik veer er even op, maar… 
00:05:10 
Ramona: Precies. Je kent dat en dat is al generaties lang. Hier werken we samen 
met die grond en ook met de mensen die hier wonen. Dus wij wilden hier blijven. 
00:05:20 
Marijke: Je wilt ook de kennis hergebruiken om het zo maar te zeggen. 
00:05:22 
Ramona: Ja, dat klopt. Als je hier om je heen kijkt, dan zie je eigenlijk dat 
voornamelijk het gebied bestaat uit grasland aangevuld met oude boomstammen, 
hoogstamfruit, boomgaarden en ook nieuwe intensievere boomgaarden. Dus dat 
betekent wat hier goed kan. Wat de natuur eigenlijk wil is gras en bomen. 
00:05:42 
Marijke: Ze groeien als vanzelf al bijna. 
00:05:43 
Ramona: Ja, als ik de slootkant een keer niet maai, dan staat het volgend jaar vol 
met wilgen en en essen. Dat is altijd grappig. Wij moesten een vergunning 
aanvragen voor het aanplanten van de bomen. Maar als ik de slootkant een keertje 
niet maai, dan staat het er ineens. Dus dat is altijd zo'n heerlijke anekdote om te 
kunnen vertellen. En dat is wat de natuur hier wil. 
00:06:00 
Marijke: Ja dus. En hoe ben je dan begonnen? Want de keuze, dat is één. Maar dan 
de stappen zetten en het tot wasdom zien komen. Kun je ons vertellen hoe die tijdlijn 
eruitzag? 
00:06:10 
Ramona: Ja, heel klein. Studiegroepen bezoeken, leren van boeren die al jaren stil 
en ongedwongen hun mooie regeneratieve werk doen. En voor mij was het ook 
meteen verbinding zoeken met mensen in de omgeving, maar ook met de lokale 
overheid en adviseurs om te kijken wat de kansen zijn. En dan heel rustig aan 
beginnen, op een heel tergend langzaam tempo soms. 
00:06:36 
Marijke: Glimlach erbij. 
00:06:38 
Ramona: Ik denk even terug aan de eerste stappen die we hadden gezet. Voorheen 
telden we maïs en dat was eigenlijk het eerste waar we mee gingen stoppen om zo 
veel mogelijk gras te telen voor onze koeien. En na de maïs hebben we dus 
kruidenrijk gras ingezaaid. Want dat is een manier om je kunstmest te gebruiken, of 
mest te gebruiken in het algemeen, om laag in te kunnen zetten met wel behoud van 
een goede productie van de percelen. En dat was zo'n eerste kleine stap. Maar 
goed, dan duurt het nog een paar jaar voordat je daar het effect van ziet. Want dat is 
eigenlijk met alles van de landbouw. En dat is waar soms ook de moeilijkheid zit. Je 
werkt samen met de natuur, dus je kan het wel bedenken. Maar voordat het voordat 
het echt tot wasdom is… het duurt gewoon even. 
00:07:16 
Marijke: Dat is dus ook je eerste advies. Heb geduld, hoe lastig ook. 
00:07:19 
Ramona: Ja, en daar hangt meteen mee samen. Reken ook uit of dat het kan. Want 
geduld hebben, dat betekent dat je misschien een tijdje ook minder opbrengst moet 
accepteren. Past dat überhaupt in je model? Zo goed om daar inzicht in te hebben. 
00:07:33 
Marijke: We hebben al gehoord wat er allemaal is aangeplant. Wat is volgens jou nog 
meer een hele grote verandering in de bedrijfsvoering als je regeneratief wilt zijn? 
00:07:42 
Ramona: Ja, ik denk dat dat voor iedereen verschillend is. Maar in de basis probeer 
je eigenlijk de bodem gezondheid te herstellen en te zorgen dat je je productie kunt 
optimaliseren, met gebruik van zo min mogelijk middelen van buitenaf, in ieder geval 
zonder chemische middelen. Misschien is dat de ingang wel, dat woord 
optimaliseren, want ik denk dat je op een andere manier mag kijken naar wat voor 
jou optimale productie is ten opzichte van de gangbare situatie. Dus het gaat niet per 
se over hoeveelheid, maar het gaat over de verhouding tussen input en output en of 
die past bij, in ons geval, onze koeien. Wat zij eten, dus hoe onze koeien in elkaar 
zitten, wat die het beste kunnen verteren. Dus dat je eigenlijk veel meer uitgaat van 
wat wordt mij aangeboden, dan dat je gaat sturen op: dit is wat ik eruit wil hebben. 
00:08:31 
Marijke: Dat je je blindstaren op de cijfers uit de fabriek, zeg ik maar even. 
00:08:35 
Ramona: Ja klopt, maar het is wel spannend. Want ondertussen zitten we natuurlijk 
ook in een speelveld waarin allerlei dingen veranderen, zonder dat je daar echt goed 
invloed op uit kan oefenen. De grootste uitdaging is, denk ik op dit moment, de 
beschikbaarheid en de prijs van grond. En ja, dan kan je nog zulke mooi plannen 
hebben… Maar ja, die uitdaging, die zorgt er toch wel voor dat het heel fijn is als je 
gewoon kneiterveel gras van je hectare kan halen. 
00:08:59 
Marijke: Ja, dus die balans. We gaan zo verder praten over het advies wat je kunt 
krijgen over rReGeNL. En nog een vraag hier buiten, op deze mooie plek. Jij zei in 
de voorbereiding: ondernemers mogen iets meer voelen wat goed is.  
00:09:14 
Ramona: Ja. Voel je inderdaad wat je het liefste zou willen bereiken? En vervolgens: 
durf dat uit te spreken en kijk of je mensen en instanties daarbij kan vinden die dat 
waar kunnen maken. 
00:09:32 
Marijke: Ramona en ik lopen naar het kantoor waar we plaatsnemen aan tafel. Daar 
schuift ook Martijn bij ons aan zodat we verder kunnen praten over de uitdagingen en 
kansen van regeneratief boeren. En we bespreken ook het ReGeNL, het programma 
van het ministerie dat regeneratief boeren mogelijk maakt.   
Marijke: Martijn, welkom. We komen net van het erf vandaan en Ramona vertelde 
wat regeneratief voor haar betekent en hoe zij het toepast op het bedrijf. Het is best 
een breed begrip. Hoe definieert het Ministerie het? 
00:10:03 
Martijn: We hebben het eigenlijk nog niet gedefinieerd. Het is een ontwikkeling 
geweest die al wat langer plaatsvindt. We hebben een publiek-private 
samenwerkingsproject opgezet, al denk ik tien jaar geleden. Daarna is dit 
programma ontstaan. En het gaat ons vooral over een mogelijk nieuw perspectief 
voor de landbouw in Nederland. We kennen natuurlijk biologisch. Dat is helemaal 
vastgelegd in allerlei regelgeving. Maar dit is niet een vastgelegd concept. Er zijn 
allerlei verschillende praktijken die een ondernemer kan toepassen, waarbij het 
vooral om de uitkomsten gaat en niet zozeer om voorschrijven wat je nou precies 
moet doen. Het is ook een innovatief project vanuit het Nationaal Groeifonds, wat wel 
bijzonder is, dat gaat echt over economische ontwikkeling. Maar het zegt ook wel iets 
over de zoektocht die we op dit moment aan het doen zijn. 
00:11:00 
Marijke: Hoe ziet het programma er verder uit? Stel je voor, ik denk: ik wil me 
aanmelden. Waar val ik in? 
00:11:06 
Martijn: Het programma is nu 1,5 jaar bezig. Het programma biedt eigenlijk 
ondersteuning voor ondernemers die die stap willen gaan maken en die kennis 
zoeken. Die willen leren van andere boeren die die stap misschien al hebben 
gemaakt. Dat is een kopgroep van honderd boeren die eigenlijk al heel ver daarin is 
en die hun kennis en data willen delen met boeren die toch nog wat argwanend zijn.  
Van: ‘Ja, als ik dat dan ga doen, wat betekent dat dan voor mijn bedrijf? En gaat het 
ook echt wel opleveren?’ Je wordt ook heel actief begeleid. Er komen gewoon 
bedrijfsadviseurs je helpen. Er zijn momenteel best wel een groot aantal boeren die 
al bezig zijn en een bedrijfsontwikkelplan opstellen, onder begeleiding van adviseurs 
uit het programma. 
00:11:53 
Marijke: Ja en Ramona, het is dus behoorlijk breed. Zie je dat als een moeilijkheid of 
juist een kans? 
00:12:00 
Ramona: Ik zie het wel als een kans, want het is mooi. Elke stap die je zet in die 
richting is een mooie stap. En ja, regeneratie is dus niet een einddoel, het is een 
proces. En dat is heel fijn, want dat voelt namelijk heel welkom. Als je als boer iets 
wil veranderen, dat je al heel snel regeneratieve stappen kan zetten, die passen bij 
jouw plek en jou als mens. Ik wist ook eigenlijk al snel wat nodig was voor ons om die 
volgende stappen te kunnen zetten op het gebied van regeneratieve landbouw. Dat 
was namelijk één: weten welke doelen wij willen behalen met betrekking tot ons 
management. Twee: uitrekenen. Wat doet dat nou met de melkprijs? En vervolgens 
kijken of we onze melk op een andere manier kunnen verwaarden die past bij die 
prijs die wij nodig hebben. En dat is echt het stuk waar wij ook in dat netwerk gebruik 
van maken, om inzichtelijk te krijgen van de prijs die hoort bij regeneratieve 
landbouw. En ook om vervolgens partijen te vinden die onze mooie kaas van die 
specifieke melk uit ons systeem willen kopen. Tegen een prijs die klopt. Voor ons, 
maar ook voor de biodiversiteit, voor onze dieren en voor hun klanten. Omdat zij een 
heerlijk product krijgen. De vrijheid van denken, het zoeken naar andere paden en 
ook het netwerk van de hele keten. Want het gaat natuurlijk niet alleen over wat de 
boer doet, maar het gaat echt van financier tot afnemer, tot overheden waar je mee 
te maken hebt. 
00:13:33 
Marijke: De hele waaier. En het mooie is, Martijn zit daar heel druk bij te knikken.  
00:13:37 
Martijn Ja, dat vind ik echt het mooie van het programma. En wat we nu aan boord 
hebben in dit programma, dat gaat echt van de retail… Lidl heeft recent ook weer iets 
heel moois gedaan in het programma. Het gaat ook over de financiële instellingen, 
dus ook die hele afzetketen en alle andere partijen, zoals verzekeraars. Verzin het 
maar. Die partijen gaan samen om tafel om te onderzoeken: ‘Hoe kunnen we hier 
toch nog nieuwe modellen verzinnen?’ Pilots gaan ontwikkelen om het ook 
financierbaar te maken in de toekomst. Dat wil niet zeggen dat het morgen lukt, maar 
er wordt wel echt wel heel inhoudelijk over nagedacht. Ook vanuit de grote financiële 
spelers. 
00:14:18 
Marijke: Wat doet dat met je vertrouwen? Ramona? 
00:14:20 
Ramona: Ja, dat is heel fijn. Want als ik in mijn eentje aanklopt bij een financier, of 
bijvoorbeeld bij de melkverwerker, dat is natuurlijk voor ons ook een grote… Maar 
bijvoorbeeld ook de voerleverancier. Ja, dan kom ik met een vraag en daar wordt 
vaak heel serieus over nagedacht. Alleen het is gewoon onvoldoende groot om echt 
impact te hebben, dat er een aanleiding is voor verandering. En op het moment dat 
al die grote partijen in een club bij elkaar zitten, met meer boeren die willen en 
onafhankelijke adviseurs die daar richting aan kunnen geven, ja… dan kan je toch 
met z'n allen iets vinden wat wel voor meer mensen gaat werken. Want uiteindelijk.. 
Ja. Een is één. Ik zeg het wel vaker. Voor ons werkt dit plan misschien, maar dat wil 
niet zeggen dat dat voor iedereen zo werkt. En ik heb net benadrukt hoe belangrijk 
het omarmen van diversiteit is. Maar diversiteit is ook complexiteit. En ja, daar 
moeten we natuurlijk wel een weg in zien te vinden. Dat en die diversiteit mag 
bestaan, maar dat de complexiteit die daarbij hoort wel behapbaar blijft. En volgens 
mij is het dan nodig dat je dus met z'n allen zit. 
00:15:26 
Marijke: Dat er dus helpende handen zijn of een basis in Nederland. Als we kijken 
naar die groep ondernemers die zich heeft aangemeld en - dat zijn er iets meer dan 
165 - al komen daar vast nog ondernemers bij gedurende de tijd dat je deze podcast 
kunt luisteren… Er is ruimte voor duizend, Martijn. Wat houdt boeren nog tegen? 
00:15:44 
Martijn: Het is niet niks, he. Het programma vraagt ook echt wel commitment. Het is 
niet zo… Ik kom even langs waaien, ik kijk even rond en het is wel goed. Nee, er 
wordt echt gevraagd of je mee wilt doen. Er is nog ruimte voor 800 of iets meer. Er 
staat ook een kleine vergoeding tegenover. Binnenkort gaat er geloof ik een regeling 
voor open. En dat je ook echt die stap maakt voor je hele bedrijf. En dat is nogal wat. 
Wat uiteindelijk het programma beoogt, is dat we met duizend boeren die 
regeneratieve omslag gaan maken. Dat is heel divers. Uiteindelijk worden er iets van 
tienduizend professionals opgeleid en zijn er adviseurs om uiteindelijk de markt, de 
reguliere boer, die toch nog eventjes wil aankijken, te overtuigen. Het kan dat er 
misschien nieuwe financiële systemen zijn ontwikkeld voor dit soort type landbouw... 
00:16:34 
Marijke: Een van de actielijnen is ook zo'n businessmodel. 
00:16:36 
Martijn: Ja, ja, precies dat. Het is geen blauwdruk. Dat maakt het misschien wat 
ingewikkeld voor een boer. Het is niet van, ik loop erheen en ik ben regeneratief. Het 
is echt maatwerk. Het betekent ook investeren van tijd en ook die knop omzetten, 
zoals Ramona al zei. Ik ga daarvoor en dan is er veel waarbij je kan worden 
ondersteund in het programma. Maar het is niet een beetje half half. Nee. 
00:17:06 
Marijke: Ramona, hoe ziet jouw bedrijfsmodel eruit? Want je gaat van gangbaar naar 
regeneratief. Wat hoort daarbij? 
00:17:13 
Ramona: Wij willen het anders doen. En de eerste stap daarvan is dus kwantificeren. 
Wat zijn dan de kosten van dat anders doen? Maar waar zijn ook de benefits? Dus 
dat betekent ook dat we in sommige gevallen juist minder kosten zullen hebben of 
iets minder opbrengst, maar wel weer andere opbrengsten. Dus in eerste instantie 
was het voor ons heel belangrijk om dat goed in kaart te brengen. En vervolgens 
zoeken naar… Zijn er mensen die inderdaad belang hebben bij dat product uit ons 
mooie regeneratieve systeem? En daar helpt het netwerk wat we hebben 
opgebouwd in de tijd heel erg bij. Dus kaas van onze melk gaat niet alleen via onze 
winkels direct naar de consument, maar ook naar een aantal retailbedrijven en 
cateraars die het belangrijk vinden om te werken met regeneratieve producten uit 
Nederland. En dat betekent dat wij op dit moment al ongeveer 25% van onze melk... 
Ja, dat dat een mooie weg weet te vinden via kaas, direct naar consumenten, maar 
vooral ook echt veel naar bedrijfscatering. En daarin, ja, dat vinden we heel fijn om te 
merken. 
00:18:19 
Marijke: Kun je eens vertellen wat jij van andere regeneratieve ondernemers hoort? 
Wat raakt jou? Wat bemoedigt je? Waarvan denk je zo, daar is toch behoorlijk wat 
gebeurd in die periode? 
00:18:30 
Ramona: Ja, wij zijn nu zelf tien jaar bezig en in die afgelopen tien jaar heb ik al heel 
veel mooie mensen ontmoet, die ook zelf al stappen gezet hebben. Ja, ik word 
geraakt op verschillende manieren. Soms door dingen waar ik een beetje van schrik, 
want ik denk: ‘Oh wat een mooi idee heb je daar.’ Maar dan past het misschien toch 
nog niet helemaal in de bestaande regelgeving. En dan moeten dingen toch weer 
eigenlijk gestopt worden. Met name rondom samenwerkingen met burgers en 
bewoners uit de buurt. Dingen die je wil organiseren op je erf. Wat nodig is om te 
zorgen dat je je bedrijf breder neerzet en breder draagvlak krijgt. En dus ook onder 
andere die goede prijs krijgt voor je product. 
00:19:13 
Marijke: Iets met bestemmingsplannen en gemeenten, hoor ik wel eens terug.  
00:19:17 
Ramona: En aan de andere kant zie ik ook heel veel mensen die toch vanuit hun 
eigen visie en gevoel dat het moet doorgaan, steeds maar weer een weg vinden om 
toch die verandering te kunnen bewerkstelligen en te blijven bestaan. Of daar weer 
iemand bij vinden die bij kan helpen. En ja, je ontmoet zoveel mooie mensen op deze 
reis. 
00:19:39 
Marijke: En Martijn, dit is een vorm van regeneratief ondernemen. En zo’n 
burgerboerderij is in nauw contact met allerlei lokale partners. Dat is niet per se dé 
vorm, hè? 
00:19:49 
Martijn: Nee, er is niet… Het zijn regeneratieve landbouwpraktijken. En die worden 
ook in het programma geïdentificeerd. We hebben een lijst van dertig verschillende 
soorten manieren van dingen die je kunt veranderen in je bedrijf. En daar horen ook 
andere verdienmodellen bij. En vanzelfsprekend moet daar in de loop van de keten 
wel een afzet voor zijn en daar moet wel voor betaald gaan worden. Dus dat is ook 
weer het onderdeel van het programma. Er worden bedrijfsmodellen ontwikkeld, 
zodat ook de nieuwkomers kunnen zien… ‘Nou, ik heb bijvoorbeeld suikerbieten en 
daar is iets heel moois gebeurd met suikerbieten en dat geeft me wat meer comfort. 
En dan kan ik me daar… Nou, daar wil ik toch die stap misschien wel gaan maken, 
omdat ik zie dat het werkt.’ 
00:20:35 
Marijke: Ramona, in jouw verhaal vertel je dat je regeneratief onderneemt, maar ook 
biologisch. Waarom de keuze voor dat biologische en hoe verhoudt het zich? 
00:20:43 
Ramona: Ja, wij zijn op dit moment in omschakeling naar biologisch. We gaan 
binnenkort het laatste half jaar in, waarin de koeien biologisch mogen eten en we dus 
uiteindelijk onze melk biologisch mogen noemen. En je kan eigenlijk heel goed 
regeneratief boeren zonder het biologische keurmerk. En wij hebben uiteindelijk toch 
gekozen om ook te gaan voor het biologische keurmerk. Omdat dat net even iets 
meer inzicht verschaft aan de partijen die graag van onze producten gebruik maken, 
maar die niet in de gelegenheid zijn om al hun klanten mee te nemen naar ons erf 
om te zien wat er hier gebeurt. En dan is het net even iets inzichtelijker. Want er 
hangt ook een keurmerk onder met een externe borging. Maar eigenlijk vind ik vooral 
dat verhaal van regeneratief zo belangrijk, omdat biologisch zijn maar een aantal 
aspecten van de regeneratieve landbouw is, maar regeneratief… dat gaat over veel 
meer vlakken dan bio alleen. 
00:21:39 
Marijke: Ramona, in de voorbereiding hadden we het over jouw regeneratieve reis en 
dat die ook best pittig is. Het is niet allemaal pais en vree. Wat geeft energie in zo'n 
traject? 
00:21:51 
Ramona: Ja, wat mij het meeste energie geeft, is samenwerking met mensen die het 
interessant vinden wat we aan het doen zijn. Om als voorbeeld te nemen. We gaan 
op dit moment binnenkort een campagne organiseren rondom onze omschakeling 
naar biologisch, om informatie te verschaffen over alle dingen die we eigenlijk al 
anders doen en wat we mogen investeren in de periode voordat we officieel 
biologisch zijn. En dat doen we door middel van een voorverkoopcampagne. Dus we 
gaan zo veel mogelijk van die melk, uit die zes maanden, proberen te verkopen in 
kaas, in de vorm van kaas. Maar belangrijker voor ons is eigenlijk nog dat dat een 
kapstok is om dat verhaal te vertellen over hoe het in elkaar zit. En dat uiteindelijk de 
samenwerking tussen voedselproducent en consument en ook alle partijen die 
daaromheen hangen, maakt dat het kan slagen en hoe makkelijk het kan zijn om 
impact te maken daarop. Hoe simpel kan het zijn? Je koopt een kilo kaas en je hebt 
ons weer een stap verder geholpen. 
00:22:54 
Marijke: Dat is echt waar het om gaat. 
00:22:55 
Marijke: Mooi om te horen. Tot slot: wat hebben jullie voor advies? Voor ondernemers 
die luisteren. Ik begin bij jou, Ramona. 
00:23:03 
Ramona: Het is fijn om vrij te kunnen denken en dromen. En ik denk dat dat een 
startpunt is om te kijken welke kant je op zou willen. En dan niet meteen te denken of 
te voelen vanuit ‘dit kan of dit mag allemaal niet’. Maar het is eerst gewoon belangrijk 
om je droom en je visie maar eens op te schrijven. En ja, de vervolgstap… dat is toch 
wel kijken of je er een netwerk bij kan vinden, die die deelaspecten van die droom 
mee kan helpen waar te maken. Uiteindelijk is de doelstelling natuurlijk om in het 
programma mee te draaien om je hele bedrijf echt regeneratief in te richten. Maar ik 
denk dat het voor heel veel mensen wel fijn is om te kijken… Waar kan ik met een 
klein stukje beginnen en dan eens even kijken hoe dat aanvoelt. En vanuit daar 
wordt het vanzelf meer. 
00:23:49 
Marijke: Dus je kunt altijd een stapje alvast zetten. Maar wat mij opvalt is: in de 
afgelopen jaren heb ik best wat ondernemers geïnterviewd, die hebben een tijdlang 
gezegd, voor mijn gevoel zit ik vast, letterlijk en figuurlijk. Aan mijn grond, aan de 
regels. En hier, als jij erover vertelt, ervaar ik meer vrijheid. 
00:24:07 
Ramona: Ja, ik ben gezegend met een gevoel van gemakkelijk kansen en vrijheden 
zien. Maar ook toch weer: dat hulp vragen en verbinding zoeken met je omgeving. 
Want dat maakt dat je er niet alleen voor staat. 
00:24:19 
Marijke: Martijn?  
Martijn: Nou ja, dat is precies het punt. We zijn allemaal op zoek, ook de overheid, 
naar nieuwe perspectieven. En we hopen met dit programma - en dat wil ik dan de 
luisterende boer meegeven - ga eens kijken op die website van het programma 
ReGeNL. Er is heel veel informatie te vinden. Misschien is het wat. Je kunt altijd 
even in contact komen, gesprekken voeren met deelnemers en met het team. 
00:24:46 
Marijke: Niets houdt je in die zin tegen om alvast te gaan kijken. 
00:24:48 
Martijn: Nee. 
00:24:49 
Marijke: Ramona, over tien jaar. We hebben net een mooie wandeling gemaakt over 
het erf. Hoe ziet het er dan uit? 
00:24:56 
Ramona: Nou, ik zie mezelf echt in de eerste plaats als voedselproducent. Dus over 
tien jaar wordt op onze percelen mooi voedsel gemaakt. Nog steeds veel, maar wel 
meer divers. Dus niet alleen maar meer gras voor melk en vlees, maar ook andere 
producten, zoals noten en bessen. En natuurlijk de beleving. Dus mensen zijn altijd 
welkom hier en ik wil dat alle elementen in hun kracht staan. Dus koeien, die zijn nou 
eenmaal goed in het grazen van gras en in het bemesten van het weiland. Dus dat is 
wat ik vooral wil dat ze doen. Dat ze onze percelen onderhouden en dat we daarbij 
ook melk en vlees kunnen oogsten. Dat is een mooie bijzaak. Maar die koe doet in 
de eerste plaats waar hij goed in is. Het liefst in de schaduw van allemaal prachtige 
notenbomen en bessenstruiken. En dus met een bevordering van biodiversiteit. En 
dit kan blijven bestaan op het moment dat we met zijn allen uitvinden en ontdekken 
wat er nou eigenlijk nodig is om dat voedsel op een eerlijke manier te produceren, en 
wat daar ook de eerlijke prijs voor is. Dus de randvoorwaarde is samenwerken met 
mensen die dat voedsel ook graag willen kopen. 
00:26:12 
Marijke: ‘Voeten in de aarde' is een productie van het ministerie van Landbouw, 
Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en is uitgevoerd door Havas Lemz en 
Microphone Media. Wil je meer weten over regeneratief boeren of andere innovaties 
in de landbouw, ga dan naar groeiennaarmorgen.nl
 

00:00:33

Marijke: Dit is ‘Voeten in de aarde’, een podcast waar ik, Marijke Roskam, boerderij en land af reis om met agrariërs in gesprek te gaan over innovaties in de landbouw. Innovaties die kunnen zorgen voor een financieel gezond en robuust voedselsysteem in Nederland. Deze aflevering ben ik op bezoek bij Arjan Prinsen op zijn boerderij in Haarlo in de Achterhoek. Arjan heeft een melkveehouderij en verbouwt sinds kort tarwe, voor voer én als biobased gewas. Het stro kan verkocht worden aan bouwbedrijven om huizen op een duurzame manier te bouwen.

00:00:33
Arjan: “Tarwe kunnen gewoon goed telen op de gronden hier. Het stro kunnen we toepassen binnen ons eigen bedrijf en kan naar de isolatie toe. En de korrel kunnen wij gebruiken als krachtvoervervanger. Het afgelopen jaar hebben we vaak een deel zelf gebruikt en deels in de stroketen gedaan als pilots.”

00:00:46
Marijke: Voor Arjan biedt het verbouwen van een biobased gewas een extra bron van inkomsten, maar dan moet de keten wel zo goed georganiseerd zijn dat je als boer daadwerkelijk je oogst kwijt kan aan bijvoorbeeld een bouwbedrijf. Daar hebben agrariërs nog weleens problemen mee en daarom is het zo belangrijk dat dit vooraf geregeld wordt. In de Achterhoek doet Arne Eindhoven dat. Hij is de Marktmeester, oftewel de ketenregisseur die de bouwbedrijven aan de agrariërs linkt. Hij zorgt ervoor dat er meer zekerheid komt.

00:01:10
Arne: “Waar we eerst begonnen met van land tot pand, eindigden we eigenlijk van pand naar land,om juist vanuit die behoefte te verkennen van wat hebben we dan nodig?”

00:01:19
Marijke: Straks gaan Arjan en Arne samen in gesprek over biobased gewassen, maar eerst neemt Arjan me nog even mee het land op. We stappen over het prikkeldraad heen en lopen door het weiland met koeien richting het perceel met tarwe. Ik vraag Arjan om de omgeving te omschrijven.

00:01:36
Marijke: “Arjen, waar we hebben wij het uitzicht op?”

00:01:38
Arjan: “Ja, we staan hier bij de boerderij. Aan de ene kant hebben we de boerderij, hier lopen de koeien en daar hebben we het land waar de tarwe staat. En die tarwe gebruiken we op ons eigen bedrijf. Het stro gebruiken we als vulling en testen we voor isolatie. En de korrel gaat als krachtvoervervanger bij ons de koeien in.”

00:01:55
Marijke: “En als het dan gaat over dat graan verbouwen en biobased gewas verbouwen. Waarom doe je dat? Hoe helpt dat jou?”

00:02:03
Arjan: “We hebben gekeken in de keten. Zelf ben ik natuurlijk agrariër en we zien gewoon dat er heel veel gaat veranderen in de sector. Je hebt draagvlak nodig. Biodiversiteit is belangrijk. Dat in combinatie van: Ik woon hier in een gebied. Dus de Achterhoek, dat is een gebied waar bos is, maar waar ook natuur is. En veel mogelijkheden voor biodiversiteit en beperkte mogelijkheden voor een hele grote veestapel. Vandaar dat ik zelf op mijn eigen bedrijf de keuze heb gemaakt om te kijken hoe kan ik het bij elkaar brengen? En hoe pas ik het best in het gebied met mijn bedrijf? En hoe kan ik daar ook van profiteren? En kan ik de maatschappij helpen en een goede boterham verdienen?

00:02:34
Marijke: “Precies, want die boterham zijn we natuurlijk ook benieuwd naar. Hoe pakt dat uit? Wat levert het op?”

00:02:40
Arjan: “Ja, het gaat met vallen opstaan, maar mijn visie is nog steeds hetzelfde eigenlijk. Ik zie steeds meer mogelijkheden en de maatschappij komt steeds meer naar het platteland toe. En wij platteland kunnen daar een steentje aan bijdragen.”

00:02:50
Marijke: “Als je kijkt naar de oude situatie, bijvoorbeeld met krachtvoer en wat je dan nu met je biobased producten doet?”

00:02:55
Arjan: “Ja, eerder waren we veel meer afhankelijk van import. En we zien gewoon dat we nu steeds meer naar circulariteit gaan op de bedrijfsvoering. Hier thuis zijn we bijna helemaal circulair. Alleen een stukje krachtvoer, dat is nog wat wij extern moeten aanvoeren.”

00:03:07
Marijke: “En als we dan kijken naar hoeveel je verbouwt, hoeveel koeien? Ondernemers zijn altijd benieuwd: hoe rekent hij? Want ik zag je net toevallig op je telefoon ook even zo'n berekening maken. Hoe ziet hij eruit?

00:03:18
Arjan: “Hoe ziet de berekening eruit? De berekening is van hoeveel dieren heb jij en hoeveel grond heb je in gebruik. En kun je die balans goed vinden En we zitten nog met de balans dat we eigenlijk te weinig grond hebben. Maar de transitie die verandert. En ik ga ervan uit dat de komende jaren ook meer grond beschikbaar komt. Dat we daardoor meer circulariteit kunnen creëren. Misschien met wat minder dieren op sommige bedrijven, maar wel meer circulaire bedrijven.”

00:03:39
Marijke: “En we horen verschillende termen door elkaar circulair, biobased. Nog even de definities voor de ondernemers die daar interesse in hebben.”

00:03:46
Arjan: “Ja, biobased zie ik echt van dat we gewassen telen die gewoon duurzaam zijn en die we ook kunnen toepassen in de keten van de woningbouw of andere ketens. En circulair betekent ook dat je met zo weinig mogelijk grondstoffen, met zo'n laag mogelijke footprint in je eigen gebied, je bedrijfsvoering houdt.”

00:04:03
Marijke: “Als we kijken naar graan, daar heb je over verteld. Je houdt ook stro over. Wat kun je daarover vertellen?”

00:04:08
Arjan: “Stro is natuurlijk een product wat al jaren geteeld is in de Achterhoek. Dertig jaar geleden werd het steeds minder. Je zag gewoon dat de intensivering gewoon die stro opzij drukte door mais. Nu zien we gewoon dat er weer dingen veranderen. En we zien dat we ook stro circulair kunnen toepassen in de woningbouw of anderemogelijkheden. Maar ook heel goed als organisch stof, als bodemverbeteraar. Je ziet gewoon dat stro weer kansen krijgt. En vandaar dat wij ook weer de stap gemaakt hebben van meer stro binnen je eigen bedrijfsvoering gebruiken. En de graankorrel als krachtvoer vervanger.”

00:04:37
Marijke: “En waar we het in deze podcast over hebben, is dat je dat in je eentje niet voor elkaar krijgt. Het is juist die hele keten. Als je dan om je heen kijkt, verder hier op het land en naar andere ondernemers. En wat hoor je dan van ondernemers die ook even bij jou op het erf komen? Waardoor raken zij geïnteresseerd?”

00:04:53
Arjan: “Nou, in het begin denk ik wel eens van waar ben je nu mee bezig? Maar ik merk tot nu toe dat men toch op een bepaald moment, de stap gaat gewoon heel snel en je ziet gewoon dat mensen denken: Oké, de transitie, er verandert veel, de omgeving verandert en het is misschien toch wel een goede stap. En je ziet dat het nu ook versnelt op dit moment.”

00:05:12
Marijke: Die versnelling zit hem ook in die ketenaanpak. Praten we zo verder over. Wat is volgens jou een succesfactor hier in deze regio?”

00:05:19
Arjan: “Succesfactor is dat wij eigenlijk gewoon niet te veel nadenken en soms gewoon meteen doen. En daarnaast is gewoon de saamhorigheid. We kunnen heel goed met elkaar communiceren, we vertrouwen elkaar. En we zijn ook met een aantal mensen die zeggen we gaan het gewoon doen. Als je het doet, laat je zien en laten zien, geeft vervolg.”

00:05:35
Marijke: “En geeft ook succes. Wat is volgens jou een mooi succes? Waar ben je heel trots op?”

00:05:39
Arjan: ”Succes is dat we de verdienfactor bij de mensen neerleggen of de mensen geven die het nodig hebben. Dus betekent met korte ketens weinig tussenhandelaren en direct zakendoen met bijvoorbeeld de woningbouwcorporatie of met de gemeentes of met andere partijen die je product afnemen en het afneemcontract organiseren en daarna pas het gaan verbouwen en de keten sluiten.”

00:06:03
Marijke: Arjan en ik lopen naar binnen, waar we plaatsnemen aan tafel. Daar schuift ook Arne bij ons aan. Arne en Arjan zijn beiden een belangrijke ketenpartners in de Achterhoek en ze vertellen over hoe zij de biobased markt hebben ontwikkeld.

00:06:15
Marijke: “Arne Welkom. We gaan praten over de kansen en uitdagingen rondom biobased gewassen. Jij bent al jaren bezig om dat biobased naar een hoger plan te krijgen met een heleboel partners. Hoe helpt nou biobased bouwen? Wat hoor je dan van die bouw terug? Wat zijn voor hen de drijfveren om dit te doen?”

00:06:32
Arne: “Die zijn op dit moment vooral ook in de tijd waar we nu leven willen ze levergaranties. Dus we zien dat de grondstoffen die wij hier lokaal kunnen produceren in ieder geval voor een leverzekerheid zorgt. Dus op het moment dat we de biomassa zoals we die hier met Arjan aan het aan het telen zijn, kunnen we dat gewoon direct toepassen in de woningen. En ten tweede, wat ze ook zien is vanuit hun maatschappelijke verantwoordelijkheid, maar ook de transitie waar we in zitten richting de circulaire economie is de CO2-opslag. Dus leverzekerheid en CO2-opslag. Dat zijn voor hen twee heel belangrijke aspecten om biobased te gaan renoveren en nieuw bouwen.

00:07:07
Marijke: “Ja, dat zijn eigenlijk al twee zekerheden. Zij hebben die missie met mekaar. Dan wil je inderdaad de zekerheid voor uh, voor de agrariërs. Wat zie je daarin gebeuren? Wat levert het al op?

00:07:17
Arne: “Nou, in t gebied hier zitten we met heel veel agrariërs die op zoek zijn naar andere vormen van inkomen of een betere balans te vinden in het landschap met de teelten die ze hebben of de bedrijfsvoering die ze op dit moment hebben. En daarbij voert het biobasedtelen voor hen ook een interessant alternatief. En daar willen ze graag in verkennen en leren. Daar zijn we inmiddels ook al wel vier jaar mee bezig. En daar zie je ook wel dat langzaamaan steeds meer boeren het gewas, in dit geval wintertarwe meenemen in hun bouwplannen.”

00:07:52
Marijke: Arjen wij hebben al eventjes buiten gekeken. Maar kun je ons meenemen in, laten we zeggen, de bouwtekening van jouw bedrijf? Hoe ziet die eruit? Wat gaat erin, eat gaat eruit en welke rol speelt biobased gewas dan?”

00:08:04
Arjan: “We zijn hier op ons melkveebedrijf. Het melkveebedrijf heeft als hoofdinkomen de melkveehouderij, maar daarnaast kijken we ook naar circulariteit en duurzaamheid. Daar is biobased bouwen een onderdeel van en we kijken dan naar welke gewassen kunnen we telen? We hebben een keer hennep geteeld, maar dat is wel goed bevallen, maar de afzet was beperkt. En zijn we overgeschakeld op stro. En tarwe kunnen we gewoon goed telen op de grond hier. Het stro kunnen we toepassen binnen onze eigen bedrijf en kan daar de isolatie toe. En de korrel kunnen wij gebruiken als krachtvoervervanger. In eerste instantie is het voor de zekerheid: kun je alles op je eigen bedrijf kwijt? Maar de keten, als die wordt opgeschaald kunnen wij ook ons product beter bewaren in de stroketen. En afgelopen jaren hebben we vaak een deel zelf gebruikt, en een deel is in een stroketen gegaan als pilots En daarnaast kijken we ook naar hoe krijgen we optimale mest? En hoe is ons bedrijf zo klein mogelijk?”

00:08:52
Marijke: “Ja dus dat zit eigenlijk al heel erg in dat bedrijf verweven. Wat hoor jij van akkerbouwers? Want ook voor hen is biobased gewas interessant.”

00:09:02
Arjan: “Ja, dat is zeker zo. Kijk waar ik nog even aan wil geven. Wat we ook doen binnen de bedrijfsvoering. We gebruiken geen kunstmest meer. Dus door de ruwe meststoffen hebben we een gesloten keten. Nou, je ziet ook van naar de akkerbouwers toe, die zijn ook echt gaan kijken van: wat voor meststoffen gaan we gebruiken, wat zijn goede meststoffen? Maar die hebben ook te maken met de rotatieteelt. En met de nieuwe GLB-eisen en mogelijkheden. Dat is voor rustgewassen gewoon extra vergoedingen liggen en daar ook verplichtingen voor zijn. En dan past een gewas als tarwe of hennep of miscanthus. Al ben ik zelf niet zo'n voorstander van miscanthus, omdat het gewoon een gewas is wat heel lang staat en de grond heel lang uit bedrijf genomen wordt en daar geen verdienmodel meer op zit. En als je met de gewassen zoals hennep en stro zijn jaarlijkse gewassen en die kunnen goed groeien hier in Achterhoek, biedt daar voor mij perspectief, voor de melkveehouderij, maar ook voor de akkerbouw.”

00:09:47
Marijke: “Ja dus eigenlijk zeg je: d'r is laaghangend fruit als het gaat om gewas, wat je eigenlijk kunt toepassen op ieder type bedrijf. Je moet voor jezelf zien wat voor jou interessant is. ”

00:09:58
Arjan: “Ja, en je kunt ook gewoon samenwerken. Want grondgebondenheid is natuurlijk ook een belangrijk item. En door de samenwerking met de akkerbouwer kun je daar ook keuzes in maken en voordeel uit halen.”

00:10:06
Marijke: “Ja, over samenwerken gesproken, jullie hebben als ketenregisseurs gezegd: we moeten dit gezamenlijk oppakken. Waarom was daar zo'n behoefte aan?”

00:10:15
Arjan: “Ja, de visie en de ideeën leefden wel. Alleen het gebeurde heel weinig. Toen is ook gezegd van: we moeten de verschillende partijen die een onderdeel kunnen vormen in de keten, die moeten gaan samenwerken. Ondersteund door de regio Achterhoek is toen Samen Biobased Bouwen opgezet en hebben we gewoon de koppen bij elkaar gestoken. En na een paar overleggen in Ulft het gewoon uitgevoerd en in de praktijk laten zien dat het kan.”

00:10:35
Marijke: Het is mooi, want je zit mooi met de armen over elkaar. Jullie allebei. Ja, doe het gewoon en breng het bij mekaar. Nou kan ik me voorstellen. Arne Dat ja, dat bij mekaar brengen is makkelijk gezegd, maar hoe hebben jullie dat gedaan?

00:10:47
Arne: “Het was voor mij in eerste instantie een primaire bewustwording toen we met de bus naar Almere gingen, daar was de Floriade. En toen zijn we met de boeren, burgers en buitenlui in twee bussen naar de Floriade in Almere af getogen. En daar merkte ik eigenlijk al in de dialoog, daar zaten de boeren en de burgers in de bus. En op het moment dat het woord bouwgrond viel, toen had een boer daar een compleet ander beeld bij dan bij een burger. Dus taal maakt al heel veel uit in deze keten. Partijen die voorheen nog nooit met elkaar hebben samengewerkt in één keer met elkaar te maken gaan hebben. Wat had een bouwer met een bouwbedrijf in het verleden nou met een boer te maken en vice versa; anders dan dat ie de loopstal voor ze ging bouwen. Dus in die zin was het kennis en mensen bij elkaar brengen. Daar zijn we toen actief mee aan de gang gegaan en het was voornamelijk om begrip te creëren. Dus we zijn daar in eerste instantie, en dat was ook de wijze waarop we met elkaar mee aan de slag zijn gegaan, is eerst die vraag te gaan creëren. Dus met die woningcorporatie: van wat willen jullie nou eigenlijk? Hoe ziet dat er dan uit? Welke oplossingen zijn er dan allemaal? En welke teelten kan je daar dan op gaan toepassen? Dus eigenlijk, waar we eerst begonnen met van land tot pand, eindigden we eigenlijk van pand naar land. Juist om vanuit die behoefte te verkennen van wat hebben we dan nodig.”

00:12:00
Marijke: “Want je moet als agrariër weten wat je plan is voor je?”

00:12:03
Arne: “Ja, en daar zit weer een jaarcyclus aan vast. Dus we hebben gewoon de natuur en we hebben de bouwplannen anderzijds. Dus dat moet integraal aan elkaar verbonden gaan worden.”

00:12:10
Marijke: “Wat vond je mooi aan die gesprekken? Wat zie je dan gebeuren?”

00:12:13
Arne: “Nou, wat mij opviel in wat we zagen, is dat er zoveel energie is in de regio. Dus iedereen wilde daarmee aan de slag. Zeker in die periode, toen we er net mee begonnen, hadden we gewoon elke zes weken meer dan tachtig mensen bij elkaar die wilden nadenken over die bouw oplossingen en dus ook de boeren erbij. Wat betekent dat dan voor mijn grondstoffen die ik moet gaan telen? Want daarin is dan niet meer voedsel, maar het is een grondstof. Dus dat is ook alweer omdenken.

00:12:38
Marijke: “Hoe vond jij dat, Arjan?

00:12:38
Arjan: “Ja, ik vond het wel indrukwekkend van hoe actief de bouw was en in de praktijk zo weinig dat ze afnamen. Ik zat er daarom ook deels voor agrarisch, voor de landbouwers en ook voor het verdienmodel van de veehouder of de landbouwer. Want als de landbouwer niet produceert, hebben we ook niks om te isoleren of niks om te doen. Dus voor de keten vond ik het cruciaal dat de sector daarin gehoord werd. En de sector was beperkt aanwezig, de tussenpersonen waren massaal aanwezig en de afnemers waren aanwezig. Maar die waren heel erg nog aftastend. En dat was wel een heel lange weg, met heel veel enthousiasme, waar we nu pas ook de slagen maken. Dat ze ook echt zeggen: wij gaan afnemen en we zien dat het kan.”

00:13:23
Marijke: “Het goede nieuws is voor de ondernemers die nu luisteren dat dat werk er al op zit in ieder geval.”

00:13:27
Arjan: “Dat was flinke klus.”

00:13:29
Marijke: “Een flinke klus.”

00:13:30
Arjan: “Maar er zijn wel heel veel mensen bereid en het kaf van het koren is gescheiden. En degene die echt wil, die is ermee doorgegaan. En je ziet nu ook die investeren er ook.”

00:13:38
Marijke: En dan staan er allerlei handtekeningen op papier. Of mensen hebben met elkaar gesproken. Er is veel energie, Maar Arne, er miste nog iets om het echt werkend te krijgen.”

00:13:48
Arne: “Ja, net als dat ik aan het begin zei: van daar heb je de taal die je moet verbinden. Op een gegeven moment moet er ook een vertrouwen komen. Dus het is een samenwerking tussen de verschillende schakels in die keten. En wat we zagen op een gegeven moment - en ik was zelf als ketenregisseur in contact met elke schakel in de keten - dat niet elke schakel met elkaar in contact was. Dus daar zat een soort van driehoeksverhouding in dat ik met al die partijen sowieso contact had. En daar zag ik op een gegeven moment iets ontstaan waarbij ze zoeken naar die wederkerigheid van: wat doe ik dan voor jou? Wat doe jij voor mij en wat levert ons dat dan bij?”

00:14:24
Marijke: “Gewoon hoe de economie werkt?”

00:14:26
Arne: “Ja, inderdaad. En toen kwamen we er eigenlijk achter dat ook voor de boeren het van belang is dat er een perspectief is richting de komende jaren. Want als ik dit nu doe, wat betekent dat er voor volgend jaar? Moet ik dan mijn bouwplan weer gaan aanpassen en is het er allemaal niet meer? Of gaan we echt een vijfjarenplan neerzetten? En dat was de basis van het gesprek wat we met de marktmeester zijn gaan voeren. We hebben in dat licht een stichting opgericht, Stichting Marktmeester, als zijnde die betrouwbare derde persoon die met elke schakel in de keten is gaan verkennen van: oké, maar wat wil jij er dan mee en hoe? Hoe verhoudt zich dat dan ten opzichte van die andere? En dat begint uiteindelijk met die woningcorporatie die zegt van: ik ga er de komende vijf jaar zoveel biomassa afnemen.”

00:15:06
Marijke: “Ik ben zo benieuwd naar de cijfers dan. Als zo'n woningcorporatie zegt we gaan zoveel huizen neerzetten of we gaan zoveel, kan je daar iets over vertellen?”

00:15:13
Arne: “Nou, je hebt de landelijke gegevens. Wij zijn met een hele kleine woningcorporatie begonnen, dus op dit moment hebben we 52 daken die op deze manier zijn verduurzaamd in de afgelopen twee jaar. Daar zit bijvoorbeeld dan ook weer CO2 opslag in. Enhebben we de certificaten weer aangevraagd die LVVN heeft toegekend via de Nationaal Groenfonds.”

00:15:33
Marijke: “Maar dan weet je dus zoveel daken is zoveel hectare. Hoe werkt dat?”

00:15:37
Arne: “Ja, er zit een sleutel op. Zeker op de zandgrond hebben we iets van vier ton stro per hectare. Elk dak gaat één ton stro in, dus dat zijn vier daken per hectare. En zo kan je hem helemaal doorrekenen naar het aantal daken wat je dan nodig hebt voor de woningcorporatie in de komende vijf jaar.”

00:15:56
Marijke: “Ik zie Arjan goedkeurend knikken.”

00:15:58
Arjan: “Ja, dus dat is de sleutel, dat de gemeentes en de overheden faciliteren of stimuleren dat er met een vergelijkbare isolatie als de traditionele isolatie geïsoleerd wordt. Want als dat gebeurt, dan komt de vraag en dan wordt er ook geproduceerd.”

00:16:11
Marijke: “Ja, en nog even over dat systeem van de marktmeester. Agrariërs zijn van oudsher gewend aan corporaties, aan open systemen, geen black boxes. Hoe transparant en hoe duidelijk is het voor hen?”

00:16:23
Arne: “In de basis is de marktmeester transparant. Dat is het belangrijkste. Dus we weten wat er bij de woningcorporaties wordt toegepast en in één rechte lijn terug te vertalen naar die tonnages per hectare. Dus een boer krijgt daar ook gewoon het inzicht in. Dus in die zin is het belangrijkste en zo zie ik de marktmeester ook als een transitievehikel, waarbij de marktmeester ervoor zorgt dat dat vertrouwen in die keten er is. En op het moment dat dat vertrouwen er is en die keten loopt, dan is de marktmeester niet meer nodig. Dus het is echt om die overgang van taal en vertrouwen met elkaar door te gaan. Maar dan wel met een stok achter de deur, in de vorm van dat contract en dat we met elkaar daar ook aan kunnen gaan houden. Anders blijft het los zand en is de keten zo sterk als de zwakste schakel. En als er eentje uitstapt, ligt alles stil.”

00:17:11
Marijke: “Wat betekent die zekerheid voor jou, Arjan?”

00:17:13
Arjan: “Zekerheid is ook cruciaal voor de veehouders. Ik wil even aangeven van we hebben een ton stro. Een ton stro moet verwerkt worden. Hier op tafel liggen diverse producten.”

00:17:23
Marijke: Ja, vertel eens even.”

00:17:24
Arjan: “ja, het product links is eigenlijk wat het eindproduct is. Wat als isolatie gecertificeerd de woning in gaat. En het tweede product? Dat is hier restmateriaal.”

00:17:35
Marijke: “Meer versnipperd, veel kleiner.”

00:17:36
Arjan: “Ja, dat is zeg maar 40 tot 50% van een ton stro die niet geschikt is als isolatie in de woning. En die kan er weer terug in de veehouderij zoals dit materiaal hier kan terug als boxvulling, maar we kunnen ook de korrels van persen zoals die hier liggen. En de korrels kunnen ook weer teruggebracht worden in andere ketens door houtplaten of andere vezelplaten te maken of zelfs in de kachel om te verbranden.”

00:17:57
Marijke: “Het ziet eruit als een soort bix in een zakje of soort van pellets.”

00:18:00
Arjan: “Het zijn ook pellets in een zakje die je goed kan transporteren, ook over grote afstanden. En eigenlijk moeten die gewoon naar de fabrieken toe die houtplaten maken of vezelplaten maken en daarin toegepast worden.”

00:18:10
Marijke: “Heb jij dit? Want deze drie typen verwerking zeg maar. Heb je dat op eigen houtje ontdekt? Is dat dan iets wat je in een in een groep doet? Hoe gaat zoiets?”

00:18:20
Arjan: “Eigenlijk is dat stukje in de groep. Ook door faciliteren van LVVN en Building Balance is natuurlijk heel veel energie ingestopt. En hoe krijgen we snel een product? De technologie die hiervoor gebruikt wordt, is eigenlijk ook de technologie die gebruikt wordt om het zakje stro, wat voor het kleine hokje klaargemaakt wordt, wat de particulier koopt, die kennis wordt hier ook voor gebruikt. En ook die techniek wordt gebruikt om het aan de voorwaarden te voldoen als isolatie met waarde voor de woningbouw.”

00:18:48
Marijke: “Ja dus eigenlijk heel veel technieken kun je ook alweer toepassen.”

00:18:51
Arjan: “Het is heel veel bestaande technologie aan elkaar koppelen, maar wel met een nieuw proces erachter. En natuurlijk de borging dat de labna-waarde perfect is.”

00:18:58
Marijke: “Ja, ik vroeg jou net al: hoe zit het met de agrariërs in de omgeving? Hoe groot is dat netwerk? Arne, kun jij daar ook iets over zeggen? Hoeveel corporaties zijn aangesloten of hoeveel woningen worden er dan gebouwd? Een paar cijfers erbij.”

00:19:12
Arne: “Voor de komende jaren, in ieder geval voor de Achterhoek bij de woningcorporatie waar we nu mee werken, dat is woningcorporatie Wonion. Die renoveert honderd woningen per jaar, dus maal twee ton stro per dak. Dan kom je uit op tweehonderd ton.”

00:19:25
Marijke: Ja, het geeft ontzettend veel comfort volgens mij als je die cijfers zo kunt uitspreken. Ik noem dat woord zekerheid maar weer eventjes. Jij noemde net al even het woord certificaten. Wat kun je daarover vertellen?

00:19:36
Arne: “Ja, als we het heel vaak hebben over de circulaire economie, dan is dit een circulaire keten. Maar het is nog geen circulaire economie, dus de waarde, de ‘true price’ van het product wordt nog niet ergens betaald en die zie je terugkomen in CO2 bijvoorbeeld. Dus de CO2-plafonds die we bereiken, ook het feit dat we als Nederland een bepaald CO2-plafond hebben voor onze woningbouwopgave en dan zien dat de woningen die wij bouwen met biobased materialen per saldo CO2 gaan opslaan. Oftewel er is geen uitstoot in het productieproces van deze woningen. Sterker nog, het slaat ook CO2 op bij het bouwen van woningen.”

00:20:14
Marijke: Maar de vraag is dus eigenlijk wie betaalt wat? En hoe komt het?”

00:20:17
Arne: “Ja, inderdaad. Dus de keten wordt nu gewaardeerd aan de hand van CO2-certificaten. Dus voor elke ton stro die in een dak verdwijnt, mogen we één zeven ton CO2 registreren. En dat wordt door de Stichting Nationale Koolstofmarkt vastgelegd of ONCRA, er zijn iets van drie organisaties die dat in Nederland geaccrediteerd mogen doen. En daar hebben wij nu tweehonderdzevenentwintig ton CO2 opgeslagen in die daken waar ik het net over had.”

00:20:41
Marijke: “En dan kijk ik even naar Arjan en die denkt hoe komt dat weer bij die boer?”

00:20:45
Arne: “Ja, in eerste instantie is dat nu gegaan via LVVN met het Nationaal Groen Fonds. Dat is ook voornamelijk om die markt te stimuleren en daar geld voor beschikbaar te stellen.”

00:20:55
Marijke: “ Ja, en over het verdienmodel, daar is men altijd benieuwd naar. Hoe hebben jullie dat het afgelopen jaar gedaan? Hoe reken je? Ik zie een handjeklap gebaar. Wie met wie en hoeveel willen we dan ook wel weten natuurlijk.”

00:21:07
Arjan: “Het gaat toch wel iets anders. Het gaat door goede afspraken met elkaar. Je ziet de marktmeester heeft afspraken gemaakt met de woningbouwcorporatie en wij als veehouder hebben gewoon zelf onze gewassen geteeld met onze eigen kosten. En daarna is gewoon Het stro is gewoon op de akker overgenomen door de marktmeester en is ook meteen betaald naar marktconforme prijs van de stroprijs op dat moment. En daarna komen de certificaten en de waarde van de certificaten wordt dan uitbetaald aan de veehouder. Dus eigenlijk is de meerwaarde die ik als veehouder gekregen heb voor het stro wat toegepast de woningbouw. Dus niet alles wat ik zelf gebruikt heb, maar alleen wat toegepast in de woningbouw. heeft de marktmeester certificaten ontvangen; en hebben wij de marge of de gelden van gekregen.”

00:21:48
Marijke: “Ja, het levert nu al iets op.”

00:21:49
Arjan: “Het levert nu iets op. Alleen de businesscase is niet bijna gelijk als mais, maar is gewoon wat minder op dit moment. Maar als we de certificaten kunnen verwaarderen, dan kunnen we met mais concurreren.”

00:22:00
Marijke: “Wat zouden jullie willen zeggen tegen ondernemers die nu aan het luisteren zijn? Want die die horen heel veel kansen. Die horen geweldig veel energie, die horen een marktmeester. Waar zitten de ‘ja-maaren’ nog van mensen?”

00:22:11
Arjan: “Ja-maaren zijn er zekerheden. Wij hebben ook CO2-certificaten van twee en drie jaar geleden. Die zijn nog steeds te koop. En dat heeft ook te maken van hoe zet je in de keten weg en wat kun je ermee? Kijk, Arne kwam hier aanrijden met de auto en zegt: kan ik even tanken hier? Of onderweg heeft hij getankt, dan tankt hij elektriciteit. En de certificaten worden meteen verkocht. et is een ander, zo'n certificaat met dezelfde achtergrond en die is goed verkoopbaar. En deze van onze stroketen is niet goed verkoopbaar. Dat is ook een taak van de overheid om daar wat aan te doen. Die zekerheid geven, dat hebben ze nu gedaan via het opkopen van het LVVN. Maar die langetermijnzekerheid is erg belangrijk.”

00:22:44
Marijke: Ja, en dat zolang dat nog een beetje spannend is, is het ook spannend voor ondernemers om aan te haken. Denk jij?”

00:22:50
Arjan: “Ja, absoluut. Maar aan de andere kant; ik heb daarstraks ook aangegeven van als je kijkt naar bestaande ketens en gebieden waar je woont en wat er kan, is stro een heel stabiel product. Stro kan in hele keten toegepast worden. Een graankorrel kan ook een hele keer toegepast worden. Een graankorrel, zeg maar twee kilogram graan, vervangt drie kilogram krachtvoer. Dus kan de veehouderij in eigen gebied gewoon gebruiken. Dus het biedt al een hele grote zekerheid.”

00:23:14
Marijke: “Ja dus eigenlijk zeg je - ook aan het begin zei je al op zijn Engels ‘here to stay’ - je kunt er niet meer omheen. Ga wel die stap zetten, want dit is wel de toekomst.”

00:23:23
Arjan: “Ja, ik denk dat die stap echt heel realistisch is. En de basis ligt er al. Alleen het extraatje om het te versnellen, dan moet er zekerheden komen; en zekerheden kunnen komen van de mensen die huizen gaan bouwen of beslissen welke huizen gebouwd worden en met welke isolatie die gebruikt wordt, en gaan ook met de certificaten die daarmee daarbij vrijkomen, hoe kunnen die verhandeld worden?”

00:23:43
Marijke: “Wat zou jouw advies zijn? Daarna aan ondernemers die nu luisteren en denken ja, ik vind het fantastisch interessant.”

00:23:49
Arne: “Ja, het belangrijke is om vast te stellen dat dat er alternatieven zijn. Dat dat nog niet 100% rendement oplevert, dat is evident. Alleen het leren omgaan in je bouwplannen et cetera en het nu al gaan toepassen en het dan op zijn minst maar de kostenneutraal te kunnen wegzetten, dan heb je in ieder geval geleerd. Dus dan heb je geïnvesteerd in een transitie voor jezelf, om je bedrijfsvoering aan te gaan passen in de nieuwe tijd. En het feit dat we met deze materialen die bouwopgave kunnen gaan bedienen. Dat is dat is ook zichtbaar. Dus wat ik daarin zie, en dat is ook wat Arjan net zei van rondom de overheid. Er gaat vanuit de Green Deal gewoon een enorm plafond komen op de bouwopgave in Nederland, dus we mogen dat CO2 niet meer uitstoten. Als we conventioneel blijven bouwen,  gaat dat dus niet. Hier is de oplossing.”

00:24:36
Marijke: “Het enthousiasme is er sowieso, dus dat noteren we. Is het dan nog zo dat ondernemers denken van: ‘ja, nou, het komend jaar zie ik dat nog wel even. Of is jouw oproep: Nou, ga toch eens kijken in de komende maanden wat je kunt doen?”

00:24:49
Arne: “Nou, wat ik zei: die Green deal die komt per 2028 in werking. Dus we hebben teelten nodig in 2027 om in 2028 te kunnen gaan leveren. Dat betekent dat ze in november de wintertarwe in de grond moeten stoppen.”

00:25:01
Marijke: “Arjan, tot slot jouw advies voor de twijfelaars.”

00:25:06
Arjan: “Ga in ieder geval kijken van welk gebied woon ik? En wat is er mogelijk in het gebied waar ik woon en ga kijken wat er gebeurt in je omgeving. Is er een organisatie zoals de marktmeester of is er een andere organisatie waar je bij aan kunt sluiten? En kijk gewoon wat voor perspectief het kan bieden. En ga het niet uit de weg, want het biedt echt wel kansen.”

00:25:23
Marijke: En het leuke is in jouw gezichtsuitdrukking: jij blijft de boel serieus bekijken. Maar telkens komt er een klein glimlachje. Als je ‘t erover hebt. Je hebt er ook heel veel plezier in volgens mij.”

00:25:34
Arjan: “Ja, ik zie gewoon dat er mogelijkheden zijn. J e ziet gewoon dat de transitie en de maatschappij, die vraagt er gewoon om. En wij kunnen als sector gewoon hier ook een rol in zijn en faciliterend zijn naar het platteland. En de ene kant geef je wat verwacht aan de andere kant weer terug. Maar het wordt wel de samenhorigheid wordt beter en dit is daar gewoon een kans toe.”

00:25:59
Marijke: ‘Voeten in de aarde' is een productie van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en is uitgevoerd door Havas Lemz en Microphone Media. Wil je meer weten over biobased gewassen of andere innovaties in de landbouw, ga dan naar groeiennaarmorgen.nl

00:00:02
Marijke: Dit is Voeten in de aarde. Een podcast waar ik, Marijke Roskam, boerderij en land afreis om met agrariërs in gesprek te gaan over innovaties in de landbouw. Vernieuwingen die eraan kunnen bijdragen om je eigen agrarische bedrijf meer toekomstbestendig te maken. In deze aflevering ben ik op bezoek bij het biologisch melkveebedrijf Gravestijn in Pijnacker. Daar ontmoet ik eigenaar Dirk Gravesteijn. Zijn bedrijf behoort tot de koplopergroep als het aankomt op het behalen van stikstof- en natuurdoelen. En ik ben hier om te praten over hoe Dirk de sturing toepast in zijn bedrijf. Doelsturing is een nieuwe methode waarbij boeren geen maatregelen krijgen opgelegd, maar waar ze zelf kunnen sturen op vastgelegde milieudoelen.

00:00:51
Dirk: Het kan je ook veel waardering opleveren. En als je dan aan je stoelpoten gezaagd wordt, dan heb je misschien een omgekeerde beweging dat mensen voor je gaan staan. Blijf van die boer af.

00:00:59
Marijke: Ook spreek ik met beleidsmedewerker Machteld Meijer. Zij is coördinator doelsturing bij het ministerie. Voor het huidige kabinet is doelsturing een heel belangrijk onderwerp. Momenteel wordt op lokaal niveau geëxperimenteerd om te kijken hoe we doelsturing op grote schaal kunnen doorvoeren, in verschillende sectoren en op verschillende thema's.

00:01:18
Machteld: De komende periode hebben wij nog niet de doelsturing in de wet gezet. Dus als je er nu mee aan de slag gaat, dan kun je er vast mee oefenen voor op het moment dat dat wel het geval is. En dan denk ik dat je zult zien dat wat er in de wet staat ook best goed makkelijk te halen is.

00:01:33
Marijke: Later in deze aflevering gaan Dirk en Machteld in gesprek over een lokaal project met kringloopcertificaten. En over hoe Den Haag kijkt naar de toekomst. Maar eerst loop ik met Dirk de wei in om zijn koeien te aanschouwen.

00:01:46
Marijke: Dirk, wij staan hier op de plek waar jullie melkinstallatie, jullie mobiele installatie, vaak ook staat. Waarom kiezen jullie voor buiten melken?

00:01:54
Dirk Ja, door allemaal roevalligheden. Wij zitten met een fietspad aan de achterkant tussen weiland en stal en aan de voorkant met een weg tussen. De koeien moeten altijd iets oversteken om bij de stal te komen en nu hebben de koeien altijd voorrang. Die steken gewoon over. Maar we merken de laatste jaren dat het publiek, de passanten, zijn steeds minder alert ingesteld op overstekende koeien, dus je moet steeds dat beter reguleren. Dus hebben we het weer omgedraaid, net als vroeger. Wij gaan de melk ophalen bij de koeien, dus we steken niet meer over met de koeien ‘s zomers.

00:02:28
Marijke: En dat zegt eigenlijk veel over hoe flexibel jullie zijn. Over hoe jullie meebewegen in de tijd als koploper. Want jullie doen het altijd net even iets anders. Wat kun je vertellen over jullie bedrijf en hoe jullie kijken naar de bedrijfsvoering?

00:02:42
Dirk: Ja, wij doen inderdaad dingen vaak anders. Misschien komt het omdat we hier vrij geïsoleerd zitten, midden tussen de bebouwing van Zoetermeer en Den Haag Rotterdam. Dus weinig boeren direct om ons heen, dus niet zoveel om naar te kijken van de buurman. En wat zou de buurman ervan vinden? We hebben ze wel hoor, die buren, maar zo relatief minder. En daarnaast hebben we dus al heel lang gezien van ja, dit is geen echt landbouwgebied meer, dit wordt recreatie en landbouw. Dus wij proberen daarop te anticiperen.

00:03:12
Marijke: We weten nu al dat het woord doelsturing in deze podcast heel vaak gebruikt gaat worden. Maar hoe leg jij dat uit op feestjes? Wat is het volgens jou?

00:03:20
Dirk: Ja, het is eigenlijk een soort rapportcijfer. Hoe doe je het op de milieu randvoorwaarden?

00:03:26
Marijke: Hoe werken jullie met doelsturing?

00:03:29
Dirk: Ja, wij draaien met ons bedrijf denk ik al een jaar of acht, negen mee in studiegroepen vanuit Kringloopboeren Midden-Delfland. En daarin wordt dus al jaren met bepaalde KPI's gewerkt waar je dan op beloond wordt. Dus wij zijn dat wel gewend om het bedrijf tegen de lat te houden, te vergelijken met collega's en daar op gescoord te worden. Dat is dan… Het begon met een vrij bescheiden bonus en tegenwoordig is het al iets meer de moeite. Dus dan is het ook leuk dat je daar ook financieel een beloning voor krijgt.

00:04:02
Marijke: Als we kijken naar de grootte van jullie bedrijf en waarom jullie ook bepaalde keuzes maken, vertel eens?

00:04:08
Dirk: Nou, wij zijn extreem extensief. We hebben dit jaar vijftig melk- en kalfkoeien plus jongvee op tachtig hectare, waarvan een deel eigendom, een deel erfpacht en een deel natuurland van Staatsbosbeheer. Maar het grootste deel is die staatsbosbeheergrond is tien hectare en de rest is dus wel vastigheid onder het bedrijf. Dat is door toevalligheden zo gelopen, dat we zo extensief zijn, doordat de grond van de buren te koop kwam. En wij hebben niet de ambitie om meer koeien te melken, dus we hebben meer grond verworven. Maar ja, die koeien, die kunnen we niet kunnen en willen we niet laten groeien. Dus dan zijn we maar meer natuurbeheer gaan doen en wat gras gaan verkopen. En dat blijkt nou toevallig heel erg in de mode te zijn om exclusief te zijn.

00:04:53
Marijke: Zegt hij met een grote glimlach. Ja, je hebt er ook plezier in. In die KPI's en doelsturing en kijken wat je kunt doen. Kun je me meenemen in wat voor KPI's dat dan zijn en hoe je daarmee werkt?

00:05:07
Dirk: Ja, natuurlijk. De voor de hand liggende redenen zoals stikstof, bodemoverschot, ammoniakuitstoot per hectare of per kilo melk en de CO2 per kilo meetmelk. Dat is voor ons de lastigste, omdat wij… Bij het extensieve karakter van het bedrijf en biologisch, hoort ook heel beperkt bijvoeren. Lage melkproductie naar verhouding. Nou ja, dan is het een kwestie van verdunning. Dus je hebt ook wel minder uitstoot, maar als je dat door de kilo's melk gaat doen, dan komt het vaak matig uit. Dus daar scoren we niet zo heel goed op. Wel goed genoeg. Maar wij vinden het leuk om ze allemaal rechts te hebben, de vinkies. Maar dat lukt bij broeikasgasuitstoot per kilo melk nog niet helemaal.

00:05:53
Marijke: En de andere vinkjes? Vertel eens. Neem ons eens mee. Waar ben je heel trots op?

00:05:57
Dirk: Ehm ja. Goede... Nou, trots. Ik ben niet zo erg van trots zijn.

00:06:03
Marijke: De vraag aan nuchtere boeren is altijd een lastige. Maar wat vind je best goed?

00:06:07
Dirk: Ik vind het best goed dat we, qua levensduur zeg maar, dat we daar acht jaar op scoren. Terwijl ik zelf het idee heb dat het echt nog wel beter kan. En dat komt denk ik ook omdat ik zelf natuurlijk nu voor een deel met wat oudere koeien werk. En ja, ouderdom komt met gebreken. Ze willen ook wel eens zeggen dat je, omdat je ze langer aanhoudt, dat je wel zo'n koe hebt die met wat ongemakken het laatste jaar uit zingt. Dus dat is de andere kant van de medaille natuurlijk. Dan scoor je wel heel erg goed op dat item. Maar in de praktijk betekent het ook wat troubles, zeg maar.

Marijke: En ook wat kosten?

Dirk: Nou, dat valt wel mee. We proberen echt wel nog wel op tijd te zijn. Dan zijn het vaak kleine huis-, tuin- en keukenklachten. Dat ze net een keertje extra door de bekapbox ofzo. Zulk soort dingen. Niet echt dat de veeartskosten oplopen. Dat valt ook wel weer mee.

00:06:57
Marijke: Als we kijken naar die doelsturing en waarom het voor jullie zo goed werkt. Wat brengt dat jullie nou?

00:07:04
Dirk: Ik denk dat ons bedrijf goed in balans is tussen natuurbeheer, meestal weidevogelbeheer, extensieve tijd en het biologische verhaal. En dat die KPI's, die scoren mee daarin. Die lopen daarin mee de goede kant op.

00:07:22
Marijke: En als we kijken naar de cijfers of wat het oplevert, hoe staan jullie er dan voor? Met doelsturing toch als kern van het bedrijf?

00:07:31
Dirk: Ja, ik denk goed. Ik denk dat wij qua scores op de doelsturing, dat we dan op de meeste punten heel goed aan de goede kant van de lijntjes zitten. Alleen dat zegt nog niks natuurlijk over volhoudbaarheid, financieel en of het bedrijf solide is, dus dat blijft altijd een uitdaging.

00:07:52
Marijke: Wat heb je nodig als boer om doel sturing ook voor jullie op de lange termijn werkend te laten zijn?

00:07:59
Dirk: Ja. Consistent beleid. Dus een duidelijke stip op de horizo. En bijvoorbeeld natuur en landschap, wat bij ons weidevogelbeheer is, dat er ook keuzes gemaakt worden in dat weidevogelbeheer in de pakketten die je kan afsluiten en dat er geen rigide bepalingen in staan. Dus dat is nog weleens een ja, een strijd.

00:08:19
Marijke: Tot slot, voor dit deel, hoe bepaalt het jouw dag? Sta jij op, trek je je laarzen aan en denk je ‘Nou, dit en dit doe ik voor die doelsturing!’ Zit je meer achter de computer? Wat maakt het anders dan de boer een eindje verderop?

00:08:34
Dirk: Ja, dat weet ik niet. Ik denk dat we allemaal wel ongeveer op dezelfde manier opereren. Het is wel zo dat het het hele jaar door in je achterhoofd zit en op heel veel thema's. Nu gaan we richting het midden van de zomer, waar we heel veel mestplaatsingsruimte onbenut laten de laatste jaren, dus we schoten we een beetje door. Het stikstof bodemoverschot was wel extreem laag, negatief sommige jaren. Maar ja, de productie van het grasland liep ook toch wel terug, waarbij wel de weidevogelstand heel erg profiteren. Dus nu proberen we weer een beetje iets meer mest aan te voeren. Dat we het evenwicht een beetje de andere kant weer op laten slaan voor meer productiviteit. Maar dat is dus heel lastig. Besef dat de meeste bedrijven totaal aan de andere kant van de medaille zitten van de weegschaal, en dat ze juist nu aan het terug gaan in bemesting. Maar wij hebben dus jaren echt heel laag gezeten onder de één GW per hectare. Die GW’s hebben we nog steeds niet, maar we kunnen wel een klein beetje mest aanvoeren.

00:09:37
Marijke: Maar zo ben je eigenlijk iedere dag, iedere maand, ieder kwartaal bezig met hoe staan we ervoor? Want ja, als je al die cijfers op een rijtje zet over lange jaren, is het ook een soort mammoettanker die je dan bij moet sturen.

00:09:49
Dirk: Ja, sommige KPI's worden over drie jaar gescoord, dus dat is een heel langjarig gemiddelde. En als ze dan ook nog eens stikstof bodem overschot… het heeft heel erg te maken met het groeiseizoen, met de benutting. Dus het is inderdaad een mammoettanker, dus je moet op tijd ingrijpen, anders is het niet sturen.

00:10:07
Marijke: Samen met Dirk verlaat ik de weide en lopen we naar de ontvangstruimte van zijn boerderij, waar Machteld al op ons wacht. We gaan verder praten over een lokaal project met kringloopcertificaten, waar Dirk samen met vijftig lokale boeren aan meedoet. Machteld vertelt over de intenties in Den Haag en dat er een vorm van afrekenbaarheid moet komen om de omslag naar doelsturing daadwerkelijk te maken.

00:10:35
Marijke: Welkom Machteld. Dirk heeft ons net verteld over doelsturing en hoe hij daar binnen zijn bedrijf aan werkt. Waarom is het bij het ministerie zo'n belangrijk woord?

00:10:45
Machteld: Nou goedemiddag. Doelstelling is voor ons heel belangrijk, omdat wij hebben gemerkt dat hoe wij vroeger altijd gewend waren te sturen, oftewel in een wet zetten welke maatregelen boeren moesten nemen, niet altijd werkt en ook niet het hele potentieel van wat boeren kunnen doen, benut. En nou ja, vanuit de ondernemers, vanuit de politiek, vanuit het maatschappelijk debat, maar dus eigenlijk ook vanuit het ministerie zelf, is toen de roep gekomen om daar wat aan te doen. En doelsturing is daar een goede mogelijkheid voor. Juist omdat daarmee de ondernemer in zijn kracht gezet wordt om zelf op doelen te sturen op een manier die goed bij zijn of haar bedrijfsvoering past.

00:11:33
Marijke: Het is maatwerk.

00:11:34
Machteld: Ja, het is eigenlijk maatwerk en niet voorgeschreven maatwerk. Maar iets wat een ondernemer dus zelf kan bepalen.

00:11:40
Marijke: Ja, en we hoorden al wat voorbeelden van waar je dan op kunt sturen. Waar wordt dan mee geëxperimenteerd? Heb je wat voorbeelden?

00:11:47
Machteld: Nou ja, binnen het ministerie hebben wij een hele set aan kritische prestatie indicatoren, dus KPI's, laten ontwikkelen door Wageningen Universiteit. Dat gaat eigenlijk over alle duurzaamheidsdoelen die je maar zo'n beetje kunt bedenken, en waar wij met prioriteit nu heel hard aan werken om daar echt doelsturing op mogelijk te maken. Dat is voor stikstof, voor waterkwaliteit en voor klimaat.

00:12:16
Marijke: En het is al op meerdere fronten is doelsturing al werkzaam gebleken. Dus we zijn niet helemaal nieuw.

00:12:23
Machteld: Nee, we zijn niet helemaal nieuw en we werken nu aan doelsturing voor melkveehouderij en voor akkerbouw. Voor de glastuinbouw hebben we ook al aan doelstelling gewerkt. Samen met ketenpartijen en de sector. En daar is de KPI koolstofdioxide per bedrijf heel belangrijk, momenteel. Dus daar wordt dus ook op dat vlak gestuurd. En waar wij dus nu vooral op zoek zijn, is dus ook voor de melkveehouderij en de akkerbouw naar doelsturing te werken. Dat is niet helemaal nieuw. Maar als ministerie stuurden we daar niet zelf op tot nu toe. Heel erg.

00:13:03
Marijke: Precies. En dat gaat veranderen.

00:13:04
Machteld: Dat gaat waarschijnlijk veranderen. Daar is de minister nu heel erg over aan het nadenken.

00:13:09
Marijke: Ja, en Dirk, jij vertelde al van ja, ik werk ook samen in Delfland. Want het mag dan maatwerk zijn, maar je kunt wel met elkaar een boel leren over die KPI's. Hoe doen jullie dat?

00:13:20
Dirk: Ja, dat doen we door in het winterseizoen bij elkaar te komen, een aantal keren in een studiegroepverband, Ook onderdeel van het programma is dat je je cijfers ook deelt, dat ze op tafel liggen en en dat maakt het ook veel sprekender als het besproken wordt. En ja, het is soms een beetje schoolklasachtige opzet, zeg maar, dat op het scherm aan de voorkant dus je cijfers langskomen en dan wordt er gevraagd wat je er zelf van denkt.

00:13:50
Marijke: Maar hoe spannend is dat als je voordat je daarmee begint?

00:13:53
Dirk: Nou, ik vind het niet heel spannend. Het is wel ook gegroeid natuurlijk. Ook qua KPI’s komt er elk jaar bij wijze van spreken eentje bij. En dat beloond wordt nu, nu het maatschappelijke belang ook wat groeit en dus ook het ministerie ernaar gaat kijken, wordt het allemaal wat zwaarder aangezet. Ja, maar we deden het al jaren toen het ook nog een beetje los was.

00:14:18
Marijke: Ja dus voor jou is het ontspannen. En voor ondernemers die luisteren, die kunnen zich ook gekalmeerd voelen. Want ja, je hebt het er in een prettige setting over met een aantal collega's. Wat leer je dan met elkaar? Want je kijkt naar die cijfers. Je hebt het erover. Wat vind je er zelf van? En dan?

00:14:34
Dirk: Ja, hoe je concreet ook in de stal voor het voerhek stappen kan maken. En vooral ja, eiwit. Omdat wij al jaren in dit programma draaien en in een groep met veel bioboeren, is wat wij laag eiwit vinden, dat is, vinden andere boeren misschien super super laag eiwit. Dus wees ook niet te bang om andere normen te volgen dan die je zelf al jaren deed.

00:15:06
Marijke: Ja, je mag wel redelijk eigenzinnig zijn en daardoor op je eigen cijfers leunen.

00:15:11
Dirk: Ja, tuurlijk, maar we hebben misschien ook met z'n allen heel lang van oude uitgangspunten uitgegaan. Dat de ureum boven de twintig moet zitten, of rond de twintig, terwijl dat voor die koe veel beter is als het onder de vijftien zit. Dus inzichten veranderen.

00:15:32
Marijke: Ja. En jij zegt eigenlijk. Weer terug naar het boerenverstand. Dat zou niet een hele rare zijn.

00:15:37
Dirk: Ja, want veel van die doelstellingen beginnen natuurlijk echt in de praktijk. Want je uitstoot van je bedrijf, gras stoot van zichzelf niet zo veel uit, maar het zijn juist je activiteiten als boer die daar invloed op hebben natuurlijk. Het bemesten, het voeren. Dus daar gebeurt het.

00:15:55
Marijke: Ja, jullie vinden het een belangrijk onderwerp. Doelsturing. Wat gaat dat opleveren? Of aan de andere kant, als je het niet gaat doen, wat kan dat ook betekenen?

00:16:05
Machteld: Nou ja, wat het gaat opleveren. Kijk, de komende periode hebben wij nog niet de doelsturing in de wet gezet. Dus als je er nu mee aan de slag gaat, dan kun je er vast mee oefenen voor op het moment dat dat wel het geval is. En dan denk ik dat je zult zien dat wat er in de wet staat ook best goed makkelijk te halen is. En dan denk ik ook datm als je eerder start, dat dat jij je genoeg tijd geeft om daarmee te leren en te experimenteren wat er voor jou dan past. Zonder dat daar iemand al meteen klaarstaat om jou daarop aan te spreken.

00:16:38
Marijke: Precies ja, want het kan straks zo zijn dat je ergens voor beloond wordt, maar het kan ook zijn dat je ergens op wordt afgerekend.

00:16:45
Machteld: Ja, want wij werken bij het ministerie dus aan verschillende manieren van van doelsturing. Dus het gaat niet alleen maar om een stimuleren of belonen, maar uiteindelijk ook om afrekenen. Omdat wij denken dat niet iedereen daar meteen vanuit zichzelf mee bezig gaat.

00:17:02
Marijke: Iets met een wortel en een stok, iets.

00:17:04
Machteld: Met een wortel en een stok. Dat klopt.

00:17:05
Marijke: Ja, ja. En als we dan kijken naar hoe dat in de praktijk al werkt en jij bent een van die koplopers, dan kun je bijvoorbeeld werken met kringloopcertificaten. Kun je nou eens heel praktisch zeggen aan de buitenstaander hoe dat werkt?

00:17:19
Dirk: Ja, bij ons in die studiegroepen waar we meedraaien wordt er al jaren gewerkt met kringloopcertificaat. Ja, dus dat is voor ons dan gesneden koek. Maar het is misschien nog niet algemeen ingeburgerd. Dus het is eigenlijk een lijstje met KPI's. Volgens mij waren het er nu een stuk of tien, dus dat varieert van natuur en landschap op twee thema's tot stikstof, bodemoverschot, CO2 uitstoot per kilo meetmelk of ammoniakuitstoot. En daar staan dan drie kolommen met goed, beter, best of en een vierde niet gehaald. En dan zie je hoe je ten opzichte van de groep scoort.

00:18:01
Marijke: En welke waarde kan dat certificaat hebben? Wat levert het op?

00:18:05
Dirk: Nou, financieel kan je er vanuit dit project € 6.000 bonus mee verdienen als je echt alles, alle groene vinkjes haalt. Alles op beste scoort zeg maar. Wij hadden er een paar net niet gehaald, dus wij hadden dit jaar € 5400. Dus dat vind ik dan toch leuk extraatje voor wat studiegroepen bijwonen en wat kennis opdoen en delen.

00:18:29
Marijke: Mooi. En wat hoor jij terug van die certificaten en hoe netwerken daar al mee meewerken?

00:18:34
Machteld: Ik hoor dat het heel erg motiveert. Op het moment dat jij met ondernemers die een beetje vergelijkbaar zijn aan jezelf, dus uit je eigen streek met dezelfde omstandigheden, hoe zij dan scoren op die KPI's? En wat zij dan doen om die scores te halen. En dat dat best wel motiveert om met elkaar er allemaal een beetje beter te worden erin.

00:18:59
Marijke: Want heb je een voorbeeld aan welke knop je dan draait op je bedrijf? Wat doe je dan anders? Of wat heb je aangepast het afgelopen jaar?

00:19:06
Dirk: Nou, het afgelopen jaar zijn we dus wel meer geplette gerst gaan voeren. We zaten uit gewoonte en voor de zekerheid toch wel meestal gewoon brok te voeren. En nu mengen we het vaak voor zeker de helft op met eenvoudige platte gerst. Nou ja, het is niet in de fabriek geweest, dus minder behandelingen. Geen eiwitten in graan dus dat is dan toch dat laatste stapje. Dat durf ik nou toch wel omdat een aantal boeren dat in de groep dat ook wel deed En dan is dat het laatste stapje, zeg maar.

00:19:42
Marijke: Mooi voorbeeld. Heb je een ander voorbeeld van hoe je aan knoppen kunt draaien en wat dus ook financieel een rendement heeft?

00:19:50
Dirk: Nou, misschien niet direct een heel goed financieel voorbeeld, maar wel natuur en landschap. Dat is in deze streek met open veenweidegebieden. Dan blijkt dat die KPI eigenlijk alleen maar te halen is met weidevogelbeheer. En dan moet je ook maar toevallig een weidevogelpopulatie hebben, zodat je dus pakketten af kunt sluiten.

00:20:11
Marijke: Dat ze niet in het land van je buurman neerstrijken.

00:20:14
Dirk: Ja, of de hele polder al jaren mijden door welke omstandigheid dan ook. Maar dus die vind ik dan wel een beetje smal, maar toevallig bij ons. Wij hebben een hele weidevogelpopulatie en we deden al redelijk wat beheer, maar nu bleek wel dat de systemen zeg maar, dus de KPI-score waardeert een beperkt aantal pakketten, wat zwaardere pakketten. Dus als het jou lukt om gewoon tussen je weide en de koeien in je eigen mozaïek heel veel grutto's te krijgen, zonder dat je daar een zwaar pakket hebt afgesloten, dan wordt dat niet gewaardeerd. Nu hebben wij dus een zwaarder pakket afgesloten omdat het ook gevraagd werd.

00:20:56
Marijke: Het voelt ook een beetje soms alsof je in een soort game zit van nou, welke levels wil je halen of aan welke knoppen kun je draaien? Machteld, het is nu nog allemaal vrijwillig en we horen enthousiaste verhalen over het delen van die cijfers. Wat zien jullie in het land? Wat gebeurt er op het gebied van doelsturing en met elkaar die cijfers op het kleed krijgen?

00:21:17
Machteld: Ik hoor dat ondernemers dat best spannend vinden. Niet zozeer om cijfers met elkaar te delen, met buren of met streekgenoten, maar wel om het met de overheid te delen. Omdat men bang is dat het dan gewoon meteen voor iedereen bekend is. Ja, en daar hebben mensen wel hun bedenkingen soms bij.

00:21:39
Marijke: Ja. En zijn dat terechte zorgen of hoor ik dat dat wel meevalt?

00:21:44
Machteld: Op het moment dat de overheid over cijfers beschikt, omdat het nou eenmaal in de wet staat dat wij op iets moeten toezien, is er ook wel sprake van de Wet Open Overheid die vraagt als het emissiecijfers zijn, dat wij dat dan ook openbaar moeten maken als daar om gevraagd wordt. En nouja, dat wordt best spannend gevonden. Dus kijken we ook naar mogelijkheden van hoe we daar mee om kunnen gaan en moeten gaan.

00:22:13
Marijke: Ja, want je wilt dat iedereen zo transparant mogelijk is, maar niet daar angstig voor is of afgerekend wordt door de omgeving.

00:22:21
Machteld: Nee, dat is misschien ook wel de angst die er een beetje bij komt kijken, omdat daar ook mensen wonen op hun bedrijf, natuurlijk. Dus het is ook begrijpelijk dat als ze cijfers of adresgegevens of dat soort dingen bekend worden, dat mensen daar gevoelens bij hebben.

00:22:36
Marijke: Ja, hoe zie jij dat, Dirk?

00:22:37
Dirk: Ja, is natuurlijk wel een lastig dilemma. Zelf heb ik er niet zoveel moeite mee. Helemaal niet eigenlijk, want ik ben ook wat dat betreft een open boek. Je hebt je te houden aan de wet en aan de de lijntjes die de wet stelt. Dus laat het dan ook maar zien dat je binnen de lijntjes zit. Ja, maar er zijn ook mensen die er een keer op het lijntje of er doorheen schieten. Dat gebeurt ook bewust of onbewust. Maar ja, we moeten ons wel realiseren… Ja, het maatschappelijk draagvlak werkt twee kanten op, natuurlijk. We willen als boer gewaardeerd worden voor het harde werk wat we doen, maar er hoort ook bij dat wij ons verantwoorden naar de maatschappij, in de vorm van de overheid en in de vorm van consumenten in de supermarkt. Dus ik denk dat we daar misschien aan moeten wennen. Dat we, ja, dat we allemaal een beetje een open boek moeten worden.

00:23:31
Marijke: Ja, dat je een beetje van de maatschappij bent, om het zo maar te zeggen.

00:23:35
Dirk: Ja, want je hebt natuurlijk… wij zitten voor een deel op eigendom weiland, maar dat is maar betrekkelijk, natuurlijk. Ik kan niet doen en laten wat ik wil op dat weiland, want iedereen kijkt mee. En als er bij ons 's avonds laat een autootje door de polder rijdt, dan gaat de hele buurtapp in rep en roer, want daar rijdt een auto door de polder.

00:23:54
Marijke: Ja, het is ons land met elkaar. Ja, en jij onderneemt daar toevallig op!

00:23:58
Dirk: Ja, wij ondernemen daar toevallig. En vervolgens gaan wij dus melden van: “Let op, vanavond rijdt er misschien een auto door de polder.”  Dus dat is heel erg de ontwikkeling dat iedereen meekijkt en iedereen heel snel de telefoon pakt om iets te melden of in een groep te gooien.

00:24:17
Marijke: Maar eigenlijk gaat het over, door welke lens wij naar dat landschap kijken. Het is niet alleen van ons. Zo gun je eigenlijk ook andere ondernemers van ja, dat je daar zit, wil niet zeggen dat je het maar een black box moet zijn. Wees maar gewoon open. Welke oproep zou je nog meer willen doen aan ondernemers die luisteren en die denken… Ja, KPI's? Ik weet het niet.

00:24:39
Dirk:? Als je dan toch overweegt om het wel open te stellen. Het kan je ook veel waardering opleveren. En als er dan aan je stoelpoten gezaagd wordt, dan heb je misschien een omgekeerde beweging dat mensen voor je gaan staan. Blijf van die boer af, dus dat kan ook. En als je je eigen terugtrekt achter de voordeur, ja, dan kan dat ook niet. Want ze kunnen niet waarderen wat ze niet zien.

00:25:06
Marijke: Nee, en dat is ook de keuze. We zitten hier in een ruimte die veel door anderen gebruikt wordt. Je kunt hier van een rustpunt genieten. Jullie zeggen eigenlijk al van ja, deze boerderij is ook van meer mensen.

00:25:18
Dirk: Ja klopt, wij schieten daar misschien een beetje in door. Mensen kunnen bij ons ook een koe adopteren. Als een koe naar de slacht gaat, dan kondigen we dat ruim van tevoren aan. En dan wordt er al een afscheidsmoment georganiseerd en dergelijke. Dus daar vind ik zelf ook wel iets van. Soms denk ik, nmoet dat nou? Het is een beest. Ja maar ja.

00:25:40
Marijke: En je kent dat beest al heel lang.

00:25:42
Dirk: Dat wel ja, maar voor mij blijft het een beest. En dan staat een volgende klaar en dan ben ik daar vrij snel weer overheen, zeg maar. Maar er worden hier sterfdagen herdacht van koeien vdie vier jaar geleden weggegaan zijn en dan… Mensen hebben daar gevoelens bij, dus dan moet ik zelf soms ook aan wennen dat ik daar natuurlijk ook niet overheen wals met mijn praktische gevoelens, zeg maar.

00:26:07
Marijke: Machteld, wat leren we hier uit? En waarin vind je Dirk een mooie koploper?

00:26:12
Machteld: Ik vind het heel mooi dat Dirk zo echt, ja, de connectie probeert te maken met de omgeving. En dat hij mensen ook uitnodigt op het bedrijf en ook deel laat nemen aan het leven op de boerderij. Door bijvoorbeeld met het adopteren van die van die koeien.

00:26:32
Marijke: Als we kijken naar de toekomst, 2050 Dirk, wat voor bedrijf is hier dan?

00:26:39
Dirk: Ja, ik hoop sowieso dat er dan nog een bedrijf is. We hebben twee zoons die allebei interesse hebben - van zeventien en twintig - dus wat dat betreft kunnen die vol aan de bak. Ik hoop dus dat het net als nu, eigenlijk een heel multidivers bedrijf is, met wat koeien. Misschien minder koeien dan nu. En andere andere teelten misschien? Dat is wel een udilemma ook. We willen misschien een beetje minder koeien. Maar wij mogen hier ook alleen maar gras telen in deze polders. En koeien eten gras. En als je dan minder koeien hebt… Dus wij doen er wel experimenten mee, met humane teelten. Maar dat staat nog heel erg in de kinderschoenen. Dus daar ben ik dan wel benieuwd naar als het 2050 is, hoe dat zich ontwikkeld heeft. Hoeveel koeien lopen er nog per hectare en wat groeit er allemaal voor ander spul?

00:27:37
Marijke: Mooi. En tot slot: wat heb je nodig om het werken met KPI's met doelsturing echt succesvol te maken?

00:27:43
Dirk: Gedeelde belangen, zeg maar. Een gedeelde visie en toch die stip op de horizon. Want anders blijft het los zand denken.

00:27:52
Marijke: Ja, wat hoor jij terug van boeren? Wat is er nodig om doelsturing met elkaar echt te verzilveren?

00:27:59
Machteld: Ik denk dat er inderdaad wel heel erg veel belang wordt gehecht aan dat het vanuit de overheid ook duidelijk gemaakt wordt over de score per KPI om toekomstproof bezig te zijn.

00:28:13
Marijke: De doelsturing wordt alleen een succes als er ook duidelijkheid is.

00:28:17
Machteld: Zeker, en ik denk ook wel dat het belangrijk is om erover samen te praten. Dus het is niet iets waarvan ik denk dat we vanuit het ministerie dat helemaal in ons eentje kunnen bepalen of kunnen realiseren. Ik denk dat we daar elkaar allemaal voor nodig hebben. Dus de ondernemers en hun ideeën daarover. Ketenpartijen, maatschappelijke organisaties, wijzelf en onze mede-overheden. En dat is denk ik ook wel waar we waar we op inzetten.

00:28:47
Marijke: Tot slot: we zitten nog een beetje in het tussenland als we dit opnemen, want nog niet alle plannen zijn bekend. Wat zou je toch aanraden als kleine stap richting die ondernemers?

00:28:57
Machteld: Nou ja, ik zou zeggen er is nu een set aan kritische prestatie indicatoren. Die is van Wageningen Universiteit als advies aan ons opgeleverd. Die is openbaar beschikbaar. Er zijn op verschillende. In verschillende studiegroepen en dergelijke zijn die ook gewoon bekend. Dus ga samen met je buren er eens naar kijken. Hoe scoor je er op en wat zijn goede ideeën om daaraan te gaan werken?

00:29:26
Marijke: ‘Voeten in de aarde' is een productie van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en is uitgevoerd door Havas Lemz en Microphone Media. Wil je meer weten over doelsturing of andere innovaties in de landbouw, ga dan naar groeiennaarmorgen.nl.