In ‘Voeten in de aarde’ hoor je over vernieuwingen in de landbouw, waarmee jij je eigen agrarische bedrijf meer toekomstbestendig kunt maken.
In deze aflevering leren we meer over continue stalmetingen. Marijke Roskam bevindt zich in Woudenberg en brengt een bezoek aan de pluimveehouderij van Bertus Verbeek. Bertus zit al meer dan 35 jaar in het agrarisch vak en werkt in zijn stal met sensoren om de emissie van fijnstof en ammoniak te verminderen. Hij vertelt hoe hij de resultaten van de continue metingen gebruikt in zijn dagelijkse bedrijfsvoering en welke aanpassingen hij doet op basis van de meetresultaten.
Daarnaast spreekt Marijke met Chris van Naarden, beleidsadviseur bij het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Hij coördineert het programma bedrijfsspecifiek meten van stallen en methaan in de veehouderij. Chris vertelt over de doelstellingen van het programma en geeft een inkijkje in de ontwikkelingen rondom bedrijfsspecifiek meten en het terugdringen van stalemissies.
In deze aflevering vertelt Chris ook dat er gewacht wordt op een uitspraak van rechtbank Gelderland. Het gaat er daarbij om of continu meten benut kan worden om aan te tonen dat je bedrijf binnen het maximum blijft dat je volgens de omgevingsvergunning mag uitstoten. Die uitspraak is inmiddels geweest. Lees hierover meer op Vergunning op basis van doelvoorschriften blijft oplossingsrichting voor veehouderij.
Voeten in de Aarde Seizoen 2 Aflevering 8 - Continue stalmetingen
Voeten in de Aarde Seizoen 2 Aflevering 8 - Continue stalmetingen
Download00:00:01
Marijke: Dit is ‘Voeten in de aarde’, een podcast waar ik, Marijke Roskam, boerderij en land af reis om met agrariërs in gesprek te gaan over innovaties in de landbouw. Vernieuwingen die eraan kunnen bijdragen om je eigen agrarische bedrijf meer toekomstbestendig te maken.In deze aflevering breng ik een bezoekje aan de pluimveehouderij van Bertus Verbeek in Woudenberg. Hij zit al meer dan 35 jaar in het agrarisch vak. In zijn stal werkt hij op innovatieve wijze aan het verminderen van emissie van fijnstof en het beperken van ammoniak, onder meer door de sensoren. Ik ben hier om meer te weten te komen over deze sensoren en hoe Bertus de resultaten van het continu van meten op zijn dagelijks werk toepast.
00:00:43
Bertus: Ja, strooisel kwaliteit bepaalt in ons geval echt heel veel van de emissie die uit een stal komt. Echt heel erg veel.00:00:50
Marijke: Ook spreek ik met beleidsmedewerker Chris van Naarden. Hij is beleidsadviseur bij het ministerie en coördineert het programma bedrijfsspecifiek meten van stallen en methaan in de veehouderij.00:01:01
Chris: Wij gaan ons vanuit het ministerie proberen hard te maken dat het continu meten zich steeds verder ontwikkelt.00:01:10
Marijke: Voordat we uitgebreid over de stalmetingen van boer Bertus gaan praten, nemen we eerst maar eens een kijkje naar zijn sensoren en natuurlijk zijn kippenstallen. Bertus bonst eerst even op de deur om ons bezoek bij de kippen aan te kondigen. Zodra we binnenkomen, horen we op de achtergrond de machinerie lichtjes ronken en hebben we uitzicht op de gevederde dieren en de sensoren.00:01:25
Bertus: Ja, je hebt nu het uitzicht op een wintertuin van een leghennenstal. In deze stal zitten dus witte legkippen. Een kleine 60.000 dieren. Deze dieren zijn nu een jaar oud en deze produceren elke dag een eitje, een beter leven.00:01:41
Marijke: Jij wilt niet alleen beter leven, maar ook beter meten. Want wij praten over continue meting. Als we de blik hier iets dichterbij zetten, wat zien we dan?00:01:49
Bertus: Ja, je ziet hier verschillende sensoren die continu ammoniak meten wat in deze stal geproduceerd wordt, die we hier zien. Dit is eigenlijk de ammoniak die in de wintertuin geproduceerd wordt. En het getal dat je op een sensor ziet staan. Dat is dan in dit geval het PPM, parts per million, en dat is een getal en dat wordt gedetecteerd en genoteerd. En dan is het te berekenen aan het eind van een jaar, van welke uitstoot deze dieren ongeveer gerealiseerd hebben.00:02:15
Marijke: En dat continu meten, dat komt steeds meer in opmars. Er komt steeds meer interesse in, maar eigenlijk ben je al heel vroeg begonnen met het meten.00:02:23
Bertus: Ja, dat klopt. We zijn al vrij lang hiermee bezig. Ik denk in 2023 al begonnen. Het was eigenlijk een regionaal netwerk om te kijken van ja, wat wordt er nu echt geproduceerd en hoe kunnen we eventueel reduceren? Waar liggen dan de mogelijkheden? En daar is dit ooit mee opgestart. Wat leuk is hoe we deze locatie ooit kochten, in 1994, we zaten hier 27.000 dieren op dit bedrijf. En door heel veel te reduceren per dier en een enkele tak af te stoten van vlees, veehouderij en vleesvarkens, hadden we op een gegeven moment vergunning voor 169.000 dieren die we mochten houden.00:02:57
Marijke: En je zei al van nou, we zijn met kippen overgebleven. Waarom specifiek de kip?00:03:03
Bertus: Ja, ik ben eigenlijk met kippen al een beetje opgegroeid, van jongs af aan. Vroeger bij ons thuis hadden vooral opfokkippen ook leghennen. Ooit al vroeg met scharrel begonnen. Ooit zelfs met biokippen gewerkt. Nu ben ik in 1994 begonnen. Later weer wat afgebouwd. Maar kip is een enorm veelzijdig dier. Dat met eigenlijk van heel eenvoudige grondstoffen, heel mooie producten maken. En waar je ook met managementmaatregelen heel veel verschil maakt van in hoe het gaat lopen.00:03:32
Marijke: Dus dit is echt ondernemen als ik het zo hoor.00:03:34
Bertus: Dan kun je echt ondernemen in mijn beleving.00:03:36
Marijke: Jij was dus al heel vroeg bezig met die emissies zo laag mogelijk krijgen. Maar wat is het verschil met toen en nu?00:03:45
Bertus: Ja, toch wel de kennis die er nu is en ook techniek die ons gaat helpen. Om een voorbeeld te geven: strooisel wordt hier elke dag een klein beetje verwijderd zodat er niet te veel strooisel in de stal komt die emissie kan veroorzaken. Nou, vroeger waren die technieken er niet. Dus ja, dat is zo'n andere tijd. En er zijn nu zoveel meer mogelijkheden dan toen. En meten van toen. Toen was het ook geen item, moet ik erbij zeggen. Maar dat werkgenot wordt veel groter door sommige dingen te kunnen gebruiken. Pak die strooisel bijvoorbeeld weer. Dat geeft een heel goed binnenklimaat voor de stal. Geeft minder risico op buiten. Het geeft veel minder arbeid voor de boer om mest te hoeven scheppen. Dat zijn allemaal voordelen. Ja, dat is eigenlijk drie keer win, zogezegd.00:04:28
Marijke: Dus eigenlijk toch door steeds meer te reduceren en slimmer te zijn, lukte dat op die manier. Als we kijken naar de managementmaatregelen anno nu. Wat heb jij al aangepast?00:04:38
Bertus: Ja, in deze stal wordt mestbandbeluchting toegepast met de warmtewisselaar. Er wordt een strooisel schuif toegepast. Die twee dingen, die doen al een reductie van een 60% aan ammoniak, ongeveer op jaarbasis. Daarnaast hebben we nog ionisatie voor fijnstof. Warmtewisselaar die geschikt is, ook voor fijnstofreductie. Dus we doen eigenlijk heel veel dingen om te reduceren. Als pluimveehouder wil je niet te veel grondstoffen gebruiken die niet nodig zijn en graag grondstoffen die over zijn. Nou, dan pak je een broodmeel - dat is gewoon brood wat over is vanuit de bakkerij - dat brood is dagelijks over, dat kun je mengen in kippenvoer. Nou, dat is op zich een heel mooie grondstof, want die is echt over. En dat is echt circulair. Alleen we kwamen er in ons geval achter dat de viscositeit van de mest wat anders wordt. Daardoor wat meer grootschaligheid en daardoor ook naar hoogstwaarschijnlijk op dat moment nog niet gemeten. Maar ook meer emissie. Dus het past dan in onze bedrijfstak niet zo goed, denk ik. Maar in andere takken van veehouderij heb je die nadelen niet. En ja, er wordt grif gebruik van gemaakt.00:05:47
Marijke: Je leert ontzettend hard bij, ook door dat continue meten. Wat heb je er al van opgestoken vanaf 2023?00:05:54
Bertus: Nou, de belangrijkste is wel: de strooiselruimte moet droog zijn en dan droog. Voor het oog kan alles droog zijn, maar echt droog. Ja, dat zegt bijna alles op ammoniakemissiegebied.00:06:07
Marijke: Wat zie je nog meer gebeuren met die meters als we wat dichterbij gaan staan? Welke inzichten haal je daar dan uit?00:06:14
Bertus: Nou, dit is eigenlijk de wintertuin die hier gemeten wordt. Daar werd eigenlijk van verwacht dat die een hele hoge emissie zou hebben. Nou, dat is nou allemaal niet berekend. Maar zoals ik het nu zelf inschat, dus met alle voorzichtigheid, gaat die emissie enorm meevallen. Die is misschien wel veel lager dan dat verwacht zou worden.00:06:31
Marijke: Ik hoor jou eigenlijk ook wel zeggen in andere continue meters van: ja, je hebt een papieren werkelijkheid, maar de echte werkelijkheid kan daar ontzettend van verschillen.00:06:40
Bertus: Ja, nou, dat is helemaal wel een probleem. Er zijn stallen die veel meer emissie hebben dan verwacht is en waar ze voor vergund zijn, maar ook heel veel stallen die veel lager zitten dan ze vergund zijn. En dat heeft eigenlijk met heel veel kleine dingetjes te maken die heel veel effect hebben.00:06:57
Marijke: Ontzettend leerzaam, ook voor de anderen die nog niet continu meten.00:07:00
Bertus: Ja, dat hoop je dat mensen daar gebruik van kunnen maken of gebruik gaan maken. En ik denk dat er heel veel mogelijkheden liggen voor ook voor de sector, om naar buiten toe in ieder geval te laten zien waar we mee bezig zijn.00:07:10
Marijke: Zometeen praten we verder over die mogelijkheden voor de hele sector. Nog even voor jou persoonlijk. Waarom heb je er zoveel plezier in? Want het is ook weer veel gedoe en extra's?
00:07:20
Bertus: Ik vind het eigenlijk ook een soort noodzakelijk iets, dus ik denk dat het belangrijker is dat we als sector, als pluimveehouderij, laten zien wat we doen. Waar we mee bezig zijn. En dat emissie wel een ding is waar we mee te maken hebben, ook al is er veel meer van te zeggen, ligt veel ingewikkelder als wij hier zo kunnen zeggen in 10 minuten. Ik denk dat we altijd goed doen door emissie van wat dan ook zo laag mogelijk te laten zijn.00:07:47
Marijke: Je zou kunnen zeggen: agrariërs zeggen weleens - we krijgen meer op ons bord, maar jij zegt eigenlijk: ja, maar we hebben ook meer in onze toolbox.00:07:55
Bertus: Ja, we hebben meer in onze toolbox dan ever. En ik denk dat dat nog niet gestopt is. Daar gaan nog meer dingen komen, want juist door het meten komen er ook weer mogelijkheden die waarschijnlijk weer nieuwe inzichten geven.00:08:08
Marijke: Van de stallen lopen we een klein stukje verder naar het woonhuis van Bertus. Daar nemen we plaats aan een lange keukentafel waar Chris ons zit op te wachten. We praten verder over wat Bertus eraan doet om de stalemissies zo laag mogelijk te houden en wat voor aanpassingen hij doet naar aanleiding van zijn resultaten. Chris geeft ons een inkijkje in de doelstellingen van het programma.00:08:29
Marijke: Ha Chris, welkom voor de tweede keer in deze podcast. In seizoen één was jij te horen in de aflevering over CO2-winddoeken. Jij coördineert vanuit het ministerie van LVVN het programma Bedrijfsspecifiek meten van stalemissies. Waar buig jij je zoal over?00:08:44
Chris: Zoals mijn functieomschrijving ook probeert aan te geven, is dat ik vanuit het ministerie druk bezig ben met collega's over het ontwikkelen van of eigenlijk het ondersteunen van nieuwe maatregelen rondom ammoniak en methaanreductie in de veehouderij. En we zijn ook bezig om die continu in stallen te bemeten en de effecten vast te stellen van die maatregelen.00:09:06
Marijke: En wat is het perspectief? Want we kunnen nu elke vijf minuten weten wat er uitgestoten wordt. Waar werken we met elkaar naartoe wat jou betreft?00:09:16
Chris: Dat zijn een aantal zaken om technisch te beginnen. Ja, we zien eigenlijk dat er een aantal fabrikanten zijn die betrouwbaar een sensor kunnen leveren. Maar de kosten? Die zijn nog wel redelijk zou ik willen zeggen. En je wilt natuurlijk werken naar een systeem wat steeds makkelijker implementeerbaar is qua kosten. Dus we proberen wel meerdere fabrikanten het te laten ontwikkelen zodat de kosten ook naar beneden gaan. Dat doen we ook onder andere op het bedrijf van Bertus. Daar testen we verschillende types sensoren van verschillende fabrikanten die daar ook feedback op krijgen van onder andere Wageningen. Maar we zijn ook technisch wel op dit moment zo ver dat we zeggen: oké, met de provincies die dat willen, willen we ook wel die systematiek van het continu meten in de vergunning integreren. En dat hebben twee provincies ook gedaan. Die hebben ook daadwerkelijk zo'n vergunning op basis van continu meten afgegeven.00:10:14
Marijke: Waar ligt dan vanuit het beleid de focus bij het programma Continue stalmetingen?00:10:19
Chris: Nou, in het programma hebben we drie sporen. Het eerste spoor is eigenlijk het technische spoor, dus dat we zoveel mogelijk stallen en ook sensoren ontwikkelen waarmee je een stal goed kan bemeten. Daarvoor zitten we hier bijvoorbeeld ook vandaag, want daarom hebben we een sensortestlocatie om steeds meer nieuwe sensoren te testen. En van fabrikanten om te kijken of we ook goed meten. En het tweede spoor gaat eigenlijk over data. Want als we een vergunning willen afgeven op continu meten dan krijg je natuurlijk een datastroming van de veehouder naar het bevoegd gezag. Hoe ziet die er nou uit? TNO heeft daar richtlijnen voor gemaakt. Die provincies of gemeentes kunnen volgen als zij openstaan voor zo'n nieuwe type vergunning. En het derde is dus het het daadwerkelijk ondersteunen van provincies en gemeentes die zo'n vergunning, een doelschriftenvergunning, willen afgeven. Waarbij we dat meten en dat data en die data-aspecten eigenlijk integreren. En twee provincies hebben ook daadwerkelijk zo'n nieuwe type vergunning afgegeven.00:11:25
Marijke: En Bertus, jij en andere collega's kijken daar zeker naar uit, hè?00:11:28
Bertus: Ja, wij kijken daar zeker naar uit. Want ja, er moet toch wat gebeuren om vergunningen weer los te krijgen. Er zijn ook bedrijven die een vergunning hadden en die door de rechter onderuitgehaald is, terwijl ze destijds helemaal de goede route gevolgd hebben. Ja, en dat is best wel heel schrijnend.00:11:43
Marijke: Nou is stikstof een hot topic. Welke punten in relatie tot continue stalmetingen zijn volgens jullie dan belangrijk?00:11:50
Chris: Nou, dat verschilt een beetje per sector. We zitten natuurlijk vandaag bij Bertus. Bij pluimvee is methaan eigenlijk niet zo relevant, maar bij andere sectoren wel. En dan proberen we die ook vaak mee te meten. Ook omdat de minister natuurlijk in de brief van juni ook voor methaan een norm heeft voorgesteld. Maar bij pluimvee kijk je bijvoorbeeld meer ook naar fijnstofemissies. Dus dat is hier ook relevant. En we proberen ook de meetapparatuur voor fijnstof en voor geur ook mee te ontwikkelen.00:12:23
Marijke: Bertus, je bent in 2023 begonnen met meten. Ging dat gelijk van een leien dakje? Kan het antwoord een beetje raden zoals dat gaat bij pionieren?00:12:32
Bertus: Nee, dat gaat niet van een leien dakje. Het is wel zo intussen dat we dus een aantal jaren verder zijn, toch wel veel ervaring op hebben gedaan. En op dit moment kan je zeggen dat het best heel goed gaat.00:12:42
Marijke: Hoe ging dat eerst? Ik heb begrepen, jullie hadden één meetpunt of één sensor.00:12:48
Bertus: Precies één sensor waar eigenlijk alles van afhing. Nu hangen er dus echt meerdere sensoren die tegelijkertijd meten op verschillende fabrikanten. En daarmee kun je zien of ze allemaal in een bepaalde bandbreedte aan elkaar gelijk lopen. En ook de punten van meten, die zijn door de tijd wat aangepast en worden nog wat aangepast.00:13:09
Marijke: Chris, is dat herkenbaar? Hoor je dat ook van andere ondernemers? Toch een beetje die leercurve?00:13:14
Chris: Kijk, we hebben natuurlijk een tijd lang ervaring op moeten doen met het continu meten van stallen. Want de sensoren die gebruikt worden zijn vaak sensoren die doorontwikkeld en sensoren zijn vanuit de industrie. Want die markt om alleen een sensor voor agrarische omstandigheden te ontwikkelen is eigenlijk internationaal gezien best wel klein. Dus ik denk dat er zeker heel erg een grote leercurve in gezeten heeft. En ja, bij Bertus hangen dus veel meer sensoren van ook andere fabrikanten die nog veel minder ervaring mee hebben dan die ene sensorfabrikant die eigenlijk nu ook door WUR soort van is goedgekeurd, is gevalideerd met een wetenschappelijk rapport, omdat we meer ervaring op willen doen met andere fabrikanten en ook die feedback willen geven op die agrarische omstandigheden.00:14:05
Marijke: En Bertus, ik heb begrepen, soms kan dat drie dagen goed gaan en dag vier sta je voor een raadsel. Vertel eens.00:14:11
Bertus: Ja, het kan soms zijn dat er een dag helemaal afwijkt van de dagen daarvoor en daarna, terwijl er in de stal niets anders is.. Ja, dat is dan de vraag. Waarom ontstaat dat? En ja, kan ook een keer lager weergeven, maar in ons geval is zou het een hele continue lijn moeten zijn.00:14:28
Marijke: Ja, en ik kan me ook voorstellen dat je misschien niet per vijf minuten ook kijkt, maar dat je naar die lange lijn kijkt00:14:36
Bertus: Je kijkt naar de lange lijn en we hebben een soort van dashboard waar je op kunt zien wat er gemeten is, per dag of per moment. En nou die grafiek, die zou je verwachten dat die best wel constant moet zijn.00:14:46
Marijke: Dus ik zit me zo voor te stellen dat jij dan op je dashboard een tijdje kijkt naar die continue metingen en dat je aan de hand daarvan toch denkt: ik doe een aanpassing, ik ga iets anders doen. Heb je een voorbeeld?00:14:57
Bertus: Daarvan hebben we een voorbeeld van. We hebben een tijdje terug, ik denk een driekwart jaar geleden, hebben we strooisel aangepast, huidige strooisel eruit en nieuwe strooisel erin. En op dat moment zie je een reductie daling die best heel groot is. Dus er is heel veel te halen, heeft ook wel wat consequenties, maar er is heel veel te halen.00:15:17
Marijke: Dan zit je met een enorme grijns naar je dashboard te kijken.00:15:19
Bertus: Ja, dat is leuk, want dan krijg je getallen te zien die je eigenlijk nog nooit op zo'n meter hebt gezien.00:15:24
Marijke: Nou zei je al iets over de droogheid van de scharrelruimte. Ik las in andere interviews ook met andere ondernemers. Dat is wel echt een ding hè?00:15:31
Bertus: Ja, strooisel kwaliteit bepaalt in ons geval echt heel veel van de emissie die uit een stal komt. Echt heel erg veel.00:15:38
Marijke: Dus wees daar alert op als je ermee gaat beginnen. Welke uitdagingen zie jij nog op dit dossier? Chris, als het in de breedte gaat over continue stalmetingen?00:15:48
Chris: Nou, ik denk dat er nog best wat uitdagingen zijn. Er ligt op dit moment ook een vergunning waarbij we als ministerie de provincie Gelderland hebben ondersteund bij de rechtbank in Gelderland. En daar wachten we nu als we dit gesprek opnemen op de uitkomsten. We hebben technisch een enorme sprong gemaakt. Maar ja, we hebben een probleem met de onzekere werking van emissiearme stalsystemen. Een van de twee grote struikelblokken is eigenlijk voor vergunningen. En we hopen wel dat continu meten voor een van die twee grote juridische vraagstukken dus een oplossing kan zijn. Ja, maar ja, we kunnen technisch eindeloos blijven innoveren. Daar zijn techneuten ontzettend goed in. Maar op een gegeven moment moet je een keer schieten en dan kijken wat de rechterlijke macht er dan van vindt. En daar hebben we natuurlijk vertrouwen in. Anders dan zouden we dat met de provincie Gelderland niet doen. Maar ja, dat is wel ook een beetje een oordeel waar veel van afhangt.00:16:54
Marijke: Ja, je wilt het ook weleens verzilveren. Wat is jouw boodschap aan ondernemers die denken: ik heb hier ook interesse in. Wachten we met z'n allen die uitspraak af of zeg je nee? Blijf vooral met elkaar dat continu meten verder uitwerken?00:17:08
Chris: Nou, ik denk dat Bertus dat ook al best wel goed uitgelegd heeft. Er zijn best wel veel provincies met een meetnetwerk in hun provincie. Het bedrijven meetnetwerk hierin is Foodvalley, waar Utrecht en Gelderland ook bij betrokken zijn. Dat was een van de eersten, maar je ziet dat eigenlijk over heel Nederland wat uitwaaieren. En ik hoop dat Bert dat beaamt en er veel van leert. Dat je gewoon ziet wat je in de pluimveehouderij dan bijvoorbeeld met strooisel kwaliteit je emissies kan beïnvloeden en andersom. En die lessen zijn denk ik voor iedereen heel waardevol.00:17:43
Marijke: Want vertel eens, hoe ziet dat netwerk in Foodvalley eruit en wat heb je al met elkaar geleerd?00:17:47
Bertus: Nou, dat netwerk ziet er zo uit dat je een aantal varkenshouders, rundveehouders en pluimveehouders die daaraan meedoen, waar dus gemeten wordt. Die stallen worden één keer in de zoveel tijd uitgedraaid, zogezegd op papier. En dan gaan we bij elkaar zetten van: joh, wat, hoe komt de één eruit en hoe komt de andere eruit? En waar kunnen dan de verschillen in zitten? En die kunnen heel verrassend zijn.00:18:12
Marijke: Ja, vertel eens, wat voor vraagtekens poppen er weleens op?00:18:16
Bertus: Nou, er ging op een gegeven moment het verhaal rond dat de factor van een pluimveestal per definitie veel hoger zou zijn dan gewenst of dan vergund. En nou ja, ik weet van heel wat cellen die gewoon binnen de range zitten, dus dat is positief. Maar een enkele stal, ja, die komt er echt wat minder gunstig uit. En het lijkt een beetje, maar dat zeg ik met voorzichtigheid, een lagere bezetting qua dieren lijkt het wat moeilijker te maken om gunstige waarden te halen.00:18:46
Marijke: Oké, dus dat is wel een les met elkaar. Wat vind jij verder mooi om te meten? Want jij zegt van: ja, dit zit in mij om die emissie te willen verlagen. Maar als je kijkt naar het netwerk en dat kennisdelen, waarom vind je dat zo belangrijk?00:18:59
Bertus: We zijn hier ooit begonnen met een wat beperkter aantal dieren. En door heel veel emissies te kunnen reduceren kun je wel in dieren groeien. Dus zonder stijging van emissie meer dieren houden, dat geeft gewoon een heel fijn product met een hele lage emissie. En dat vind ik mooi an sich zogezegd. Daarnaast is het op dit moment wel iets wat speelt en daar kun je van alles van vinden. Ik denk dat er ook veel meer van te zeggen is. Maar ik denk dat het goed is dat we als sector proberen te laten zien dat we kunnen en ons beste beentje daarin voorzetten.00:19:31
Marijke: Chris, waar kijk jij naar uit als je ook dit antwoord zo hoort?00:19:34
Chris: Het punt is, is dat wat sommige mensen namelijk denken is dat er altijd meer dieren komen in Nederland. Maar we hebben natuurlijk voor pluimveedierenrechten. Dus Bertus moet rechten overkopen van een andere veehouder als hij op deze locatie meer dieren wil houden.00:19:51
Marijke: En we hoeven niet bang te zijn om het zo maar te zeggen.00:19:56
Chris: Nee, ik weet niet of er straks nog ruimte is om dat te doen, maar dat is politiek altijd een heel groot ding. Dat mensen denken dat er dan steeds meer dieren komen, terwijl dat kan niet, omdat die rechten begrensd zijn.00:20:08
Marijke: Nee, maar ik denk dat de luisteraars dit wel weten?00:20:14
Bertus: Maar dat is wel een goeie om nog even iets aan te vullen, want dat is wel terecht opgemerkt. Als je dus hier één kip meer wil houden, moet ergens anders iemand één kip minder gaan houden of gaan stoppen. En de meeste mensen die stoppen hebben meestal stallen met een best hoge emissie, want het zijn vaak verouderde bedrijven. Dus het is ook daar in weer en misschien wel drie keer win-win situatie. De dieren blijven in Nederland maar met een lagere emissie en dat is denk ik goed voor alles.00:20:41
Marijke: Mooi en als we kijken naar de toekomst. Hoe zie jij die Chris?00:20:45
Chris: Wij gaan ons vanuit het ministerie proberen hard te maken dat het continu meten zich steeds verder ontwikkelt. En wij hopen gewoon heel erg met de meetbedrijven en met de veehouderij-organisaties, dat we de kostprijs ook naar beneden kunnen krijgen. En ook op dit moment zijn zeker ook nog niet alle stalgebouwen in Nederland meetbaar. Als je een dichte stal hebt, is het makkelijker dan een open stal, maar open stallen met een enkele nok zijn ook nog best te meten in de melkveehouderij. Maar als je een dubbele nok hebt als melkveehouder wordt het best ingewikkeld. En zo hebben we nog heel veel technische vragen. Maar goed, dat zijn ook allemaal een beetje technische vragen die dieper gaan. Maar daarom wilden we ook een keer schieten naar de rechtbank om te kijken: wat komt daar nou uit? En hoe kunnen we op die moeilijke stappen focussen? Of zijn er toch nog technische dingen die we moeten verbeteren? Want dan moeten we daar eigenlijk weer meer op focussen. Dus daarom is het programma ook echt een samenspel tussen techniek, data en juridische zaken, zou ik bijna willen zeggen.00:21:51
Marijke: En voor ondernemers die luisteren en denken: ja, ik heb me daar nog niet tegenaan bemoeid. Ik zit een beetje in het peloton en niet in de kopgroep. Welke mogelijkheden zijn er?00:22:01
Chris: Nou, ik zou zeker eens bij collega-veehouders in de regio die meten langsgaan. Gewoon eens om te kijken van: hoe werkt dat nou? Maar ook zeker om met hen te spreken van: oké, wat komt er dan uit die metingen en wat zien zij qua emissiereductie plaatsvinden als er gemeten wordt en welke maatregelen hebben ze genomen? Gewoon daar eens met collega's over sparren. Ja, daar hoef je niet meteen voor te gaan meten. Ik vermoed dat dat heel waardevol kan zijn.00:22:29
Marijke: Ja, verdiep je erin. Mooi. Bertus, tot slot. Hoe zie jij de toekomst?00:22:34
Bertus: Ik zie de toekomst hoopvol in. Ik weet niet of ik dit helemaal de eindvraag is, maar anders… We moeten oppassen voor stikstof. Niet zwaarder laten wegen dat het is. Want uiteindelijk is alles bedoeld om vergunningverlening op land op gang te krijgen. En daar weegt stikstof heel zwaar in door die natuur die hersteld moet worden. Er zijn meerdere drukfactoren en dus moeten we ons niet alleen focussen op stikstof, maar ook andere dingen in beeld houden. Nou, de verdroging en er zijn nog meer zaken die daar een rol in spelen. Ik denk dat nu stikstof te zwaar het accent heeft en dat doet er niet helemaal recht aan volgens mij.00:23:13
Marijke: Dan voel je misschien als ondernemer niet de ruimte om ook juist aan de andere knoppen te draaien die positief uitpakken?00:23:18
Bertus: Ja, nou, het lastige is: al zouden we morgen in onze omgeving alle stikstofemissies stoppen, dan voldoen we nog niet aan de eisen die er zijn. En dat maakt het ingewikkeld, zeg maar.00:23:29
Marijke: Ja. En dus wat hoop je in de toekomst? Hoe werken we dan met elkaar?00:23:32
Bertus: Ik hoop dat we in de toekomst wat slagen kunnen maken. Ook vertaalslagen naar de natuur. Dat dat allemaal bij elkaar komt en dat we gezamenlijk toch weer een toekomst hebben.00:23:48
Marijke: ‘Voeten in de aarde' is een productie van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en is uitgevoerd door Havas Lemz en Microphone Media. Wil je meer weten over continue stalmetingen of andere innovaties in de landbouw, ga dan naar groeiennaarmorgen.nl.